Вила д'Есте — вила од 16 век во Тиволи, во близина на Рим, позната по својата италијанска ренесансна градина со тераса на ридот и особено по изобилството на фонтани. Денеска е италијански државен музеј и е наведена како светско наследство на УНЕСКО.
Историја десно|мини|267x267пкс| Кардиналот Иполито д'Есте, креаторот на Вилата д'Есте и нејзините градини Вилата била нарачана од кардиналот Иполито II д'Есте (1509–1572), вториот син на Алфонсо I д'Есте, војводата од Ферара и внук на папата Александар VI преку неговата мајка Лукреција Борџија. Семејството Есте било господар на Ферара од 1393 година и било познато како покровители на уметностите и хуманистичките научници од ренесансата. Како втор син, Иполито бил предодреден за кариера во црквата; бил именуван за милански архиепископ кога имал само десет години. На 27-годишна возраст, тој бил испратен на францускиот двор, каде што станал советник на францускиот крал, Франсоа I, а во 1540 година станал член на Приватниот совет на кралот. На триесет години, на барање на кралот, папата Павле III го прогласил д'Есте за кардинал. Благодарение на неговите црковни и кралски врски, тој станал еден од најбогатите кардинали во тоа време, со годишен приход проценет на 120.000 скуди. Тој бил раскошен покровител на уметноста, поддржувајќи ги, меѓу другите, скулпторот Бенвенуто Челини, музичарот Пјерлуиџи да Палестрина и поетот Торквато Тасо. Додека неговите приходи биле огромни, тој секогаш бил во долгови. Новиот француски крал, Анри II, го испратил како пратеник во Рим, каде што одиграл голема улога во општествениот и политичкиот живот на градот. Тој изгледал предодреден да стане папа и ги искористи сите свои пари и влијание кон таа цел, но во времето на реформацијата и Советот во Трент, неговиот екстравагантен стил на живот работел против него. Неговата прва кандидатура за папската позиција, во 1549 година, со поддршка на францускиот крал, била блокирана од Хабсбурговците. Д'Есте веднаш ја повлекол сопствената кандидатура, го поддржал кандидатот на Хабсбурговците и бил награден од Колеџот на кардинали на 3 декември 1549 година, со доживотната позиција на гувернер на Тиволи. Оваа нова титула му одговарала на д'Есте, бидејќи тој веќе бил страствен собирач на антиквитети и му давал јурисдикција над местото на вилата на Адријан и другите локации кои штотуку се ископувале. Тој не се откажал од својата амбиција да стане папа. Бил пет пати кандидат за папа, но никогаш не бил избран. лево|мини|257x257пкс| Пиро Лигорио, уметникот и класичен научник кој ги планирал темите и симболиката на вилата и градините Тиволи била популарна летна резиденција уште од античко римско време поради неговата надморска височина, пониските температури и неговата близина до вилата на Адријан, летната резиденција на царот Адријан I. Позицијата гувернер на Тиволи доаѓа со официјална резиденција сместена во поранешен манастир од бенедиктинскиот ред, кој бил изграден во 9 век на местото на стара римска вила. Во 1256 година бил дониран на фрањевскиот ред. Резиденцијата не била доволно голема за огромното домаќинство на еден кардинал толку истакнат како д'Есте, но имал широк поглед на селата долу, вклучувајќи ја и вилата на Адријан и изобилство природен довод на вода за фонтани и градини. Д'Есте му наложил на истакнатиот класичен научник, Пиро Лигорио, кој ја проучувал вилата на Адријан и другите римски локации во околината, да испланира нова вила и градина што ќе надмине сè што Римјаните изградиле. Од урнатините на вилата на Адријан набавил изобилство од мермер и статуи. десно|мини|300x300пкс| Вилата и градините во 1560–1575 година Земјиштето било купено и било планирано да започне изградбата на крајот на 1550 година, но кардиналот бил одвлечен од различни дипломатски мисии; тој бил испратен во северна Италија за да ја реши војната во Парма, а потоа бил испратен од Анри II на мисија во Сиена. Тој не се вратил во Тиволи до летото 1555 година. Меѓутоа, во септември 1555 година, тој бил обвинет за симонија од папата Павле IV и прогонет. Папата починал во 1559 година, а новиот понтиф, папата Пиј IV, го рехабилитирал д'Есте и му ја вратил титулата гувернер на Тиволи. Изградбата започнала кога се вратил во јули 1560 година. Било потребно повеќе земјиште кое било стекнато до 1569 година. Огромното градилиште барало рушење на куќи, јавни згради и патишта. Во 1568 година локалните жители поднеле дванаесет различни тужби против кардиналот, но не го одвратиле од неговиот проект. Помеѓу 1563 и 1565 година, огромно количество земја била ископана и искористена за изградба на нови тераси; аркади, грото, ниши и нимфеи. Блиската река Аниен била пренасочена за да обезбеди вода за сложениот систем од базени, млазови вода, канали, фонтани, каскади и игри со вода. Стрмната падина на градината, повеќе од 45 метри од врвот до дното, поставиле посебни предизвици. Ископани биле канали и 200 метри и биле поставени подземни цевки за носење на водата од вештачката планина под овалната фонтана до останатиот дел од градината. Следејќи ги естетските принципи на ренесансата, градината била внимателно поделена на редовни единици или прегради, секоја од 30 метри попречно, поставена по надолжната средна оска, со пет странични оски.
Плановите за самата вила биле спроведени под раководство на архитект-инженерот Ферарезе Алберто Галвани, дворски архитект на Есте. Главен сликар на амбициозната внатрешна декорација бил Ливио Агрести од Форли. Во 1565 и 1566 година започнала работа на декорација на внатрешноста на вилата. Украсувањето го извршил тим сликари под Џироламо Муцијано и Федерико Зукари. Во 1566 година, кардиналот го направил својот петти напор да биде избран за папа, но уште еднаш бил поразен и бил исклучен од новиот понтиф, папата Пиј V, од какви било други официјални назначувања. Сè повеќе внимание го насочувал кон декорацијата на својата вила. Нови тимови од сликари и работници работеле на задачата помеѓу 1567 и 1572 година, под раководство на Џироламо Муцијано, Ливио Агрести, Чезаре Небија, Дуранте Алберти, Метео Нерони и Федерико Зукари. На сликарите им се придружиле и скулпторите Џован Батиста дела Порта. Пирино дел Галљардо, Жилис ван ден Влиете, Џовани Маланка и Пјер де ла Моте. Ним им се придружиле керамистите и уметниците на мозаиците, како и инженерите за фонтани, предводени од Пиро Лигорио, оригиналниот дизајнер на проектот, кој се вратил да ја заврши работата во 1567-1568 година.
Избезумената работа на проектот почнала да забавува во 1569 година, веројатно поради финансиските тешкотии на кардиналот, кој немал повеќе надеж да биде избран за папа и ги загубил своите профитабилни француски позиции. Сè повеќе од своето време поминувал во вилата, читајќи и средби со водечките поети, уметници и филозофи од ренесансата. Во летото 1572 година, тој го угостил последниот важен гостин, папата Григориј XIII. За да се подготви за посетата, кардиналот ги преуредил најгорните катови на вилата и избрзал со завршување на фонтаната на змејот. Пречекот на папата го чинело повеќе од пет илјади скуди, принудувајќи го да го заложи своето сребро и други скапоцени предмети. Набргу по приемот, на 2 декември 1572 година, кардиналот починал во Рим и бил погребан во едноставна гробница во црквата до вилата.
Во подоцнежните години десно|мини|204x204пкс| Парк на вилата д'Есте, Карл Блехен, 1830 година. Обрасната градина ја привлекла романтичната имагинација ; денес истиот поглед е повторно маникириран. Со смртта на Иполито во 1572 година, вилата и градините му биле предадени на неговиот внук, кардиналот Лујџи (1538–1586), кој продолжил да работи на некои од недовршените фонтани и градини, но се борел со високите трошоци за одржување. По неговата смрт во 1586 година, вилата била во сопственост на кардиналите ѓакони на Светиот колеџ, кои направиле малку за да ја одржуваат. Во 1599 година се вратил во семејството Есте со номинација на кардиналот Алесандро д'Есте (1538–1624). Алесандро ја имал енергијата и амбицијата на својот предок и извршил големо реновирање на градините и системите за вода, како и изградба на нов систем на фонтани во долната градина. Тој, исто така, го убедил папата Григориј XV формално да ја додели сопственоста на вилата на семејството Есте. Неговите наследници, војводите од Модена, направиле дополнителни дополнувања на градините. Франческо I (1629-1641) обновил многу од распаднатите структури и почнал да сади дрвја во претходно незасенчените градини. Кардиналот Риналдо I нарачал две нови фонтани од Џан Лоренцо Бернини во 1660–61 година. Меѓутоа, по 1695 година, семејството Есте не можело да ги поддржи високите трошоци за одржување на вилата, која ретко ја користеле и која не произведувала никаков приход. Вилата поминала во период на долг пад. По 1751 година, мебелот бил испратен во Модена, а античката скулптура постепено била отстранета од градините и продадена на колекционери. Во 1796 година, Хабсбуршката династија ја презела вилата, откако Ерколе III д'Есте ја оставил во аманет на неговата ќерка Марија Беатриса, мажена за големиот војвода Фердинанд Хабсбуршки. Бил главно запоставен и двапати бил окупиран од француски војници, кои одзеле голем дел од украсот што останал.
Помеѓу 1850 и 1896 година, вилата била во сопственост на кардиналот Густав фон Хоенлое, кој ја обновил вилата и разурнатите и обраснати градини, кои тогаш ги привлекувале романтичните чувства од тој период. Вилата уште еднаш привлекла уметници, музичари и писатели. Композиторот Франц Лист направил неколку посети помеѓу 1865 и 1885 година и напишал три дела за пијано музика, две музички „тренодии“ со наслов „Aux cyprès de la Villa d'Este“ и ликовното парче „Les jeux d'eau à la Villa d'Este“, кои го прикажуваат теренот. Тие билесместени во „третата година“ на неговата <i>Années de pèlerinage</i>. Последново вклучува некои од највлијателните евокации на играта на вода некогаш напишана за пијано.
По Првата светска војна, вилата ја купила италијанската држава, која започнала голема реставрација во 1922 година. Вилата била обновена со слики од магацините на Галерија Национале, Рим. Таа претрпела оштетувања од бомби во 1944 година за време на Втората светска војна, а многу од ѕидовите биле деградирани во повоените години од загадувањето на животната средина, но кампањите за реставрација и заштита ги зачувале недопрени познатите карактеристики на вилата и градините. Томот песни на Жан Гариг Водена прошетка од Вила д'Есте (1959) бил инспириран од градините. Кенет Анџер го снимил Eaux d'Artifice меѓу водните карактеристики на градината. Водената оргула, која не функционирала долги години, била обновена и денес повторно свири секој ден за посетителите.
Вила Денес во вилата се влегува од вратата на Пјаца Тренто, веднаш до влезот на црквата Санта-Марија Маџоре. Во времето на Иполито д'Есте, овој влез ретко се користел; посетителите пристигнувале на дното на градините и се искачувале, чекор по чекор, до вилата, гледајќи ги фонтаните и статуетката. Сегашната врата датира од 1521 година, во периодот пред Иполитон. Фоајето внатре во вратата има насликан свод кој некогаш бил покриен со слики, кои во голема мера биле уништени од бомбардирањето за време на Втората светска војна. Бил украсен со монохроматски сцени од Стариот завет, од кои неколку, вклучувајќи ја и Жртвувањето на Исак, сè уште може да се видат. Тие датираат од периодот помеѓу 1563 и 1565 година, а веројатно биле дизајнирани од Џироламо Муциано. Следната соба, Салата на приказните за Соломон, прикажува сцени од животот на кралот Соломон, поставени во рамки насликани да личат на мермер. Тие, исто така, се припишуваат на Муцијано и неговите занаетчии, исто така од околу 1565 година. Овде е изложена масивна глава од травертински камен, која до 18 век била во градината.