mini|desno|300px|Eksperiment Harryja Harlowa s majmunima: Mladunče traži emocionalnu sigurnost i utjehu kod vještačke majke prekrivene tkaninom umjesto kod žičane majke koja mu pruža hranu
Harry Frederick Harlow (31. oktobar 1905 – 6. decembar 1981) bio je američki psiholog, najpoznatiji po istraživanjima o odvajanju mladunčadi od majke, potrebama za privrženošću i socijalnoj izolaciji kod rezus makakija, koja su ukazala na značaj brige i društvene povezanosti za socijalni i kognitivni razvoj. Veći dio svojih istraživanja proveo je na Univerzitet Wisconsina (Madison), gdje je kratko sarađivao s humanističkim psihologom Abrahamom Maslowom.
Harlowovi eksperimenti bili su predmet značajnih etičkih rasprava. U okviru svojih istraživanja konstruisao je nežive surogat-majke od žice i drveta za mladunce rezus makakija. Svaki mladunac razvijao je privrženost prema određenoj surogat-majci, prepoznajući njene karakteristike. Harlow je zatim ispitivao preferencije mladunaca između žičane majke i majke presvučene platnom u različitim eksperimentalnim uslovima: kada je žičana majka držala bočicu s hranom, a platnena nije imala hranu, te obrnuto. Rezultati su pokazali da su mladunci u većini slučajeva preferirali platnenu majku, bez obzira na prisustvo hrane, dok su žičanu majku posjećivali uglavnom radi hranjenja.
U kasnijem periodu karijere Harlow je provodio eksperimente potpune socijalne izolacije, držeći mladunce u izolacijskim komorama i do 12 mjeseci, nakon čega su ispoljavali ozbiljne poremećaje u ponašanju. Neki autori smatraju da su upravo ova istraživanja doprinijela jačanju pokreta za prava životinja u Sjedinjenim Američkim Državama.
Prema istraživanju objavljenom 2002. u časopisu Review of General Psychology, Harlow je rangiran kao 26. najcitiraniji psiholog 20. vijeka.
Biografija
Harry Harlow rođen je 31. oktobra 1905. u Fairfieldu, u američkoj saveznoj državi Iowa, kao treće od četvero djece Mabel Rock i Alonza Harlowa Israela. O njegovom ranom životu sačuvano je relativno malo podataka. U nedovršenoj autobiografiji navodio je da je njegov odnos s majkom bio emocionalno distanciran i da je tokom života prolazio kroz periode depresije.
Nakon jedne godine studija na Reed Collegeu u Portlandu, Harlow je, putem posebnog testa sposobnosti, primljen na Univerzitet Stanford. U početku je studirao engleski jezik i književnost, ali je nakon prvog semestra, zbog slabijih akademskih rezultata, promijenio studijski program i opredijelio se za psihologiju.
Na Univerzitetu Stanford studirao je pod mentorstvom Calvina Perryja Stonea, istraživača ponašanja životinja i Waltera Richarda Milesa, stručnjaka za percepciju vida, dok je njegov akademski rad nadgledao Lewis Terman, autor Stanford-Binetovog testa inteligencije. Terman je imao značajan utjecaj na Harlowov profesionalni razvoj. Nakon stjecanja doktorata 1930. promijenio je prezime iz Israel u Harlow. Prema dostupnim izvorima, promjena prezimena bila je motivisana zabrinutošću zbog mogućih društvenih predrasuda povezanih s jevrejskim porijeklom, iako njegova porodica nije bila jevrejska.
Neposredno nakon završetka doktorske disertacije, Harlow je prihvatio profesorsku poziciju na Univerzitetu Wisconsina (Madison). Kako nije uspio osigurati odgovarajući laboratorijski prostor na univerzitetu, preuzeo je napuštenu zgradu u blizini kampusa i, uz pomoć svojih studenata, preuredio je u istraživački centar koji je kasnije postao poznat kao Laboratorij za primate. Taj laboratorij bio je među prvim specijaliziranim centrima te vrste u svijetu. Pod Harlowovim vodstvom razvio se u značajan istraživački centar u kojem je oko četrdeset studenata steklo doktorat iz psihologije.
Tokom svoje akademske karijere Harry Harlow dobio je brojna priznanja i odlikovanja, uključujući izbor u Nacionalnu akademiju nauka Sjedinjenih Američkih Država 1951., Medalju Howarda Crosbyja Warrena Američko društvo eksperimentalnih psihologa 1956., izbor u Američko filozofsko društvo 1957., izbor u Američku akademiju umjetnosti i nauka 1961., i Nacionalnu medalju za nauku 1967. Godine 1973. dodijeljena mu je Zlatna medalja Američke psihološke fondacije.
U periodu od 1950. do 1952. obavljao je funkciju rukovodioca Odjela za istraživanje ljudskih resursa pri Ministarstvu vojske Sjedinjenih Američkih Država. Od 1952. do 1955. bio je na čelu Odjela za antropologiju i psihologiju Nacionalnog istraživačkog vijeća, a djelovao je i kao savjetnik Naučnog savjetodavnog odbora američke vojske. Funkciju predsjednika Američkog psihološkog udruženja obavljao je od 1958. do 1959.
mini|desno|300px|Grobovi Harryja Harlowa i Margaret Kuenne Harlow na groblju Forest Hill
Harlow se 1932. oženio Clarom Mears, studenticom Univerziteta Stanford koju je Lewis Terman uključio u svoje istraživanje visokog koeficijenta inteligencije. U braku su dobili dvojicu sinova, Roberta i Richarda. Brak je okončan razvodom 1946.
Iste godine Harlow se oženio dječijom psihologinjom Margaret Kuenne, s kojom je imao dvoje djece, Pamelu i Jonathana. Margaret Kuenne Harlow preminula je 11. augusta 1971. nakon dugotrajne borbe s rakom, koji joj je dijagnostikovan 1967. Njena smrt imala je značajan utjecaj na Harlowa, koji je nakon toga ponovo razvio simptome depresije i bio podvrgnut elektrokonvulzivnoj terapiji.
U martu 1972. ponovo se oženio Clarom Mears. Zajedno su živjeli u Tucsonu, u saveznoj državi Arizona, sve do njegove smrti 1981. Sahranjen je pored Margaret Kuenne na groblju Forest Hill u Madisonu, savezna država Wisconsin.
Istraživanja na majmunima
Harry Harlow došao je na Univerzitet Wisconsina (Madison) 1930., nakon što je doktorirao na Univerzitetu Stanford pod mentorstvom istraživača kao što su Calvin Perry Stone i Lewis Terman.
Na početku akademske karijere posvetio se istraživanju primata, radeći sa životinjama u Zoološkom vrtu Henry Vilas. Tokom tog perioda razvio je Vinskonsinski opći aparat za testiranje (WGTA), eksperimentalni uređaj namijenjen proučavanju učenja, kognicije i pamćenja kod primata. Upravo kroz ta istraživanja Harlow je uočio da majmuni razvijaju obrasce rješavanja zadataka koji nadilaze jednostavno ponavljanje prethodnih iskustava.
Ovaj fenomen kasnije je definisan kao meta-učenje (eng. metalearning), odnosno ″učenje kako učiti″ ili ″obrasci učenja″ (eng. learning sets).
U vrijeme kada je Harlow provodio ta istraživanja, u psihologiji su dominirale dvije suprotstavljene teorije učenja: teorija Clarka L. Hulla i Kennetha Spencea, prema kojoj se učenje odvija metodom pokušaja i pogreške, te geštalt psihologija, koja je naglašavala učenje putem iznenadnog uvida. Harlowovi nalazi o ″obrascima učenja″ ukazivali su da između ta dva pristupa ne postoji potpuna suprotnost, budući da proces učenja može započeti pokušajima i pogreškama, ali s akumulacijom iskustva dovesti do bržeg i intuitivnijeg rješavanja novih problema.
mini|desno|300px|Harlow je u svojim eksperimentima isključivo koristio majmune rezus makakije
Kako bi proučavao razvoj ″obrazaca učenja″, Harry Harlow je morao imati pristup primatima u ranom razvojnom periodu. Zbog toga je 1932. uspostavio uzgojnu koloniju rezus makakija. Budući da je njegovo istraživanje zahtijevalo kontinuirano posmatranje mladunaca, odlučio ih je odgajati u kontrolisanom laboratorijskom okruženju, umjesto uz njihove biološke majke.
Ovakav pristup, poznat kao majčinska deprivacija, kasnije je postao predmet značajnih etičkih rasprava, a u modifikovanim oblicima korišten je kao eksperimentalni model za proučavanje ranih životnih nepovoljnosti kod primata.
mini|desno|300px|Eksperimentalni modeli ″žičane″ i ″platnene″ surogat majke
Rad s mladuncima rezus makakija i njihovo odgajanje u laboratorijskim uslovima potaknuli su Harlowa na razvoj istraživanja koja će kasnije postati njegova najpoznatija djela — eksperimente sa surogat majkama. Iako su Harlow i njegovi saradnici uspijevali zadovoljiti fiziološke potrebe mladunaca, primijećeno je da su laboratorijski odgojeni majmuni pokazivali značajne razlike u odnosu na one koji su odrastali uz biološke majke. Takve jedinke često su ispoljavale socijalnu povučenost, poteškoće u socijalnoj interakciji i izraženu vezanost za mekane predmete, poput platnenih podloga ili prekrivača.
Istovremeno, opaženo je da su mladunci koji su odrastali isključivo uz majku, ali bez kontakta s vršnjacima, pokazivali pojačane reakcije straha ili agresivnosti.
Uočivši izraženu privrženost mladunaca mekim tkaninama i povezanost tog ponašanja s odsustvom majčinske figure, Harlow je započeo sistematsko istraživanje odnosa između majke i mladunčeta. Ovo pitanje bilo je predmet intenzivnih naučnih rasprava sredinom 20. vijeka, posebno između predstavnika biheviorizma, uključujući B. F. Skinnera, i britanskog psihologa Johna Bowlbyja, koji je naglašavao značaj emocionalne privrženosti i fizičkog kontakta između majke i djeteta u ranom razvoju.
Ova istraživanja bila su potaknuta studijom i izvještajem Johna Bowlbyja pod naslovom Maternal Care and Mental Health, objavljenim 1950. pod pokroviteljstvom Svjetske zdravstvene organizacije. U tom izvještaju Bowlby je analizirao dotadašnja istraživanja o efektima institucionalnog odgoja na dječiji razvoj, kao i psihološke posljedice odvajanja djece od majki. Posebno se oslanjao na istraživanja Renéa Spitza i vlastite analize djece odgajane u različitim institucionalnim i porodičnim okruženjima.
Godine 1953. Bowlbyjev saradnik James Robertson snimio je kratki dokumentarni film A Two-Year-Old Goes to Hospital, koji je prikazivao neposredne emocionalne posljedice odvajanja malog djeteta od majke tokom hospitalizacije.
Bowlbyjev izvještaj i Robertsonov film dodatno su usmjerili pažnju naučne zajednice na značaj primarnog njegovatelja u razvoju djece i primata. Bowlby je osporavao tada dominantno biheviorističko gledište prema kojem je hranjenje osnovna vezivanja između majke i djeteta. Umjesto toga, tvrdio je da majka djetetu pruža i emocionalnu sigurnost i specifičnu vezu koja ima značajan utjecaj na psihološki razvoj i mentalno zdravlje.
U to vrijeme u pojedinim stručnim krugovima prevladavalo je mišljenje da prekomjerni fizički kontakt s dojenčadi može negativno utjecati na njihov razvoj, što je dovelo do uspostavljanja institucionalnih modela odgoja s ograničenim fizičkim kontaktom. Bowlby se protivio takvom pristupu, naglašavajući važnost emocionalne privrženosti i tjelesne bliskosti.
Upravo rasprava o prirodi i uzrocima potrebe za majčinskom brigom predstavljala je teorijski okvir Harlowovih eksperimenata sa surogat majkama. Kako bi ispitao ulogu fizičkog kontakta u formiranju privrženosti, Harlow je konstruisao nežive surogat majke za mladunce rezus makakija, izrađene od žice i drveta.
Svaki mladunac razvijao je privrženost prema svojoj surogat majci, prepoznajući njene specifične karakteristike i pokazujući preferenciju prema njoj. Nakon toga Harlow je osmislio eksperiment kojim je ispitivao da li mladunci preferiraju žičanu majku ili majku obloženu mekanom tkaninom. U jednoj eksperimentalnoj situaciji žičana majka imala je bočicu s hranom, dok platnena majka nije nudila hranu. U drugoj situaciji raspored je bio obrnut — platnena majka imala je hranu, a žičana nije imala nikakvu funkciju hranjenja.
Istraživanja su pokazala da su mladunci rezus makakija izrazito preferirali provođenje vremena uz surogat majku presvučenu tkaninom. Čak i kada je samo žičana surogat majka pružala hranu, mladunci su joj prilazili isključivo radi hranjenja. Na osnovu ovih nalaza, Harlow je zaključio da odnos između majke i mladunčeta nije zasnovan samo na zadovoljavanju fizioloških potreba, nego da je ″kontaktna udobnost″ od suštinske važnosti za psihološki razvoj i emocionalnu stabilnost mladunaca, ali i djece. Ova istraživanja pružila su snažnu empirijsku podršku tvrdnjama Johna Bowlbyja o značaju emocionalne povezanosti i bliskog odnosa između majke i djeteta.