Kiedy jednak, po nakazaniu szeregu antyrepublikańskich rozporządzeń, 5 listopada Cezar ponownie opuścił Rzym, udając się z wyprawą wojskową do Hiszpanii, zawiedziony dyktatorem Cyceron zdecydował się wydać Pochwałę Katona.
Tytuł, źródła i gatunek literacki Sam Cyceron używał w swoich późniejszych pracach i listach tytułu Katon (Cato), rzadziej Pochwała Katona (Laus Catonis). Plutarch, Appian i Makrobiusz nazywają dzieło Katonem, natomiast Gelliusz Pochwałą Katona. We współczesnej literaturze naukowej używane są oba tytuły.
Pochwała Katona była dziełem nowatorskim. Sam autor nie bardzo wiedział, do jakiego gatunku literackiego ją zaliczyć. Uważa się, że Cyceron oparł się w konstrukcji swojej pracy na Agesilaosie Ksenofonta, być może także na którymś z dzieł Izokratesa. Tradycyjnie byłby więc to enkomion, ale u Cycerona pieśń bohaterska została podporządkowana zasadom retoryki, stosowanym przy układaniu mów, zwłaszcza pochwał. Jednakże struktura literacka dzieła nie odpowiadała strukturze mowy. Sam Cyceron doszedł pod koniec życia do wniosku, że ułożył traktat filozoficzny poświęcony zasadom polityki. Na tej podstawie większość współczesnych uczonych uważa Katona za traktat polityczny.