W epoce oświecenia rozwinęły się humanitarne i reformatorskie idee dotyczące więziennictwa i polityki karnej, zgodnie z którymi kara powinna realizować racjonalne cele, m.in. unikać niepotrzebnego cierpienia i dążyć do poprawy więźnia. W 1777 John Howard napisał wpływowy raport, podsumowujący jego obserwacje o stanie więzień w Europie: . Wskazywał w nim, że należy zaprzestać dotychczasowych form odbywania kary więzienia. Więźniom powinno pozostawić się nadzieję powrotu do życia w społeczeństwie, umożliwić im kształcenie, poprawę moralną i wychowanie religijne oraz włączać w wykonywanie użytecznych społecznie prac. Warunki sprawowania kary (sanitarne, lokalowe, związane z opieką zdrowotną) powinny być też poprawione.
Drugi z angielskich reformatorów: Jeremy Bentham zaproponował racjonalizację sposobu odbywania kary w duchu utylitaryzmu. Służyć temu miała m.in. nowa architektura więzienna. W pracy (1791) Bentham opisał projekt panoptykonu – więzienia w kształcie rotundy, z centralnie umieszczoną wieżą strażniczą i indywidualnymi celami wokół krawędzi.