Część gromadkarzy mazurskich skupiona była w formalnych stowarzyszeniach: Wschodniopruskie Ewangelickie Zrzeszenia Modlitwy założone przez K. Kukata Wspólność Chrześcijańska (1909–1914) założona przez B. Leyka, której wiodącymi kaznodziejami byli: R. Barcz, F. Brzeziński, K. Glimski, B. Patscha Społeczność Chrześcijańska (1928–1935)
Aspekt narodowościowy Po Wiośnie Ludów, gdy zaczął się budzić duch narodowościowy w całej Europie, również Mazurzy poszukiwali swej tożsamości. Stąd zachowywali język polski, a także zwyczaje i ludowe obrzędy przyniesione przez pradziadów z Mazowsza. Chociaż głównym celem Staropruskiego Kościoła Unijnego było wzmocnienie władzy królewskiej w Królestwie Prus i uzależnienie feudalne chłopów od możnych, to również Kościół ten wystąpił w roli germanizatora osiadłej od wieków w Prusach Wschodnich ludności pochodzenia polskiego i litewskiego. Na całych Mazurach zaczęto rugować język polski z ewangelickich zborów i szkół podlegających władzom kościelnym. W miejsce pastorów, którzy nie chcieli nauczać po niemiecku (albo w ogóle nie znali tego języka) zaczęto sprowadzać z głębi Niemiec takich, którzy nie znali języka polskiego. Siłowe wprowadzanie języka niemieckiego w zborach i szkołach, gdzie dotąd obowiązywał język polski, wzbudziło oburzenie i przeciwdziałanie ludności Mazur.