Jednakże do połowy XVII wieku polskojęzyczność ograniczała się w Wielkim Księstwie do wąskiej warstwy magnaterii, bogatej i częściowo średniej szlachty. Ludność wieśniacza Wielkiego Księstwa mówiła po rusku bądź litewsku, przeważająca część szlachty drobnej i znaczne odłamy średniej używały języka ruskiego, podobnie jak uboższe mieszczaństwo. Należy jednak odnotować, że znajomość i wpływy języka ruskiego w Wielkim Księstwie Litewskim systematycznie kurczyły się, na co wskazują perypetie Szymona Budnego, który podjął w latach sześćdziesiątych XVI wieku próby rozpowszechniania literatury reformacyjnej w języku ruskim. Brak szerokiego kręgu odbiorców tego języka skłonił go do tworzenia swych utworów po polsku. Był to wyraźny regres w porównaniu z pierwszą połową XVI wieku, kiedy Franciszek Skaryna wydawał dzieła w języku ruskim. Nowy etap w rozprzestrzenianiu się języka polskiego na Litwie otworzyła kontrreformacja, a zwłaszcza jezuickie kolegia stanowiące jej awangardę intelektualną. Największe z nich wileńskie, podniesione do rangi akademii w roku 1579, stanowiło kuźnię elit intelektualnych w Wielkim Księstwie.