Реформата на турската азбука ( или ) претставувала процес на усвојување и примена на нова азбука во Турција, кој се одвивал со донесувањето на Законот бр. 1353 „За прифаќањето и примената на турските букви“ на 1 ноември 1928 година. Законот бил објавен во Службениот весник на 3 ноември 1928 година и стапил во сила истиот ден. Со неговото донесување престанала важноста на османлиската турска азбука, која се засновала на арапското писмо, а била воведена современата турска азбука, заснована на латиничното писмо.

Турската азбука донекаде се разликува од азбуките што се користат во другите јазици кои се служат со латиничното писмо. Таа содржи букви изменети за да ги претставуваат гласовите на турскиот јазик (на пр. Ç, Ö, Ü), како и некои букви што не се користат во повеќето други јазици (на пр. Ş, Ğ, како и разликувањето меѓу İ со точка и I без точка). Изговорот на некои букви во турската азбука, исто така, се разликува од нивниот изговор во повеќето други јазици што го користат латиничното писмо. На пример, буквата C во турската азбука се изговара /d͡ʒ/, односно како буквата J во англискиот јазик, додека во англиската азбука таа ги означува гласовите /k/ или /s/.

Историја

Турците, од 10 век, заедно со прифаќањето на исламот, го приспособиле и арапското писмо на фонологијата на турскиот јазик. Во текот на следните околу 900 години, и западните (османлиските) и источните дијалекти на турскиот јазик биле запишувани со изменета верзија на арапското писмо.

ГодинаПисменост 1923 2.5%Turgut Özakman claims that this rate is even lower, dropping to 0.7% in women. 1927 10.5% (1927 official census) 1935 20.4% (1935 census) Census data from one year before the alphabet reform Seven years after the introduction of the new Turkish alphabet

Во Османлиската империја, предлозите за реформа на азбуката почнале да се појавуваат од средината на 19 век.

Причини и аргументи Една од најистакнатите причини за реформата на азбуката било убедувањето дека арапското писмо не е соодветно за турскиот јазик. Главниот аргумент бил дека тоа не овозможува соодветно претставување на самогласките во турскиот јазик. Еден од првите што го изразил ова гледиште бил Ќатип Челеби. За време на Танзиматот, Ахмед Џевдет-паша ја истакнал потребата од нов систем на пишување кој би ги претставувал гласовите што не можеле да се изразат со арапското писмо.

Во 1851 година, Муниф-паша истакнал дека читањето и пишувањето со арапските букви е тешко и дека поради тоа образованието не може правилно да се спроведува, нагласувајќи ја потребата од реформа. Друга причина било уверувањето дека арапското писмо го попречува образованието. Миласли Исмаил Хаки-бег изјавил дека без реформа на азбуката не е можен напредок, а дека со неа би бил можен напредок каков што, според него, бил постигнат со реформата на писмото во Јапонија. Џелал Нури изјавил: „Луѓето не можат лесно да ги научат овие букви ниту она што е напишано со нив.“ Хусеин Џахит Јалчин, пак, рекол: „Не можеме да ја намалиме неписменоста во нашата земја, бидејќи нашата азбука го спречува тоа.“

Тешкотиите во правописот можеле да се должат на отсуството на самогласки во арапската азбука. Арапската буква wāw (و) ги означувала фонемите /v/ (денес се пишува v), /o/ (o), /œ/ (ö), /u/ (u) и /y/ (ü); буквата yāʼ (ﻱ) ги означувала фонемите /j/ (y), /ɯ/ (ı) и /i/ (i). Буквата kāf (كـ) можела да ги означува гласовите /k/ (k), /ɡ/ (g), /n/ (n) и повремено /j/ (y). Постоењето на повеќе букви за гласовите /d/ (d), /h/ (h), /s/ (s), /k/ (k), /t/ (t) и /z/ (z) во арапската азбука било непотребно за истанбулскиот турски јазик. На пример, буквите dāl (ﺩ) и ḍād (ض) и двете го означувале гласот /d/ (d), додека ḥāʾ (ح) и ḫāʾ (خ) го означувале гласот /h/ (h).

Методот на раздвојување на буквите при реформата на арапското писмо, познат како hurûf-ı munfasıla („одвоени букви“), бил испробан. Тој се засновал на верувањето дека азбуката во која буквите се пишуваат одвоено е полесна за учење.

Други рани предлози Од 1850-тите и 1860-тите години па натаму, најголемиот дел од турската интелектуална класа го познавал францускиот јазик. Со ширењето на телеграфијата, турскиот јазик пишуван со латинично писмо и според францускиот правопис станал дел од секојдневниот живот. Навиката за користење на ова писмо се должела на неговата употреба на натписи на продавници и во огласи.

На Првиот турколошки конгрес на Советскиот Сојуз, одржан во Баку, било донесено решение сите туркиски јазици да го прифатат латиничното писмо наместо арапското. Познато е дека Ататурк внимателно го следел овој конгрес. За време на сталинистичкиот период, Советскиот Сојуз ги заменил латиничните азбуки на повеќето туркиски јазици со кирилични, како дел од пошироката политика на стандардизација на писмата и јазиците во рамките на СССР. По распаѓањето на СССР во 1991 година, Азербејџан, Узбекистан, Туркменистан и Казахстан повторно преминале на латинична азбука.

За време на Втората уставна ера, напорите за дефинирање на турскиот национален идентитет независно од исламот добиле поголем замав, особено меѓу круговите блиски до Комитетот за единство и напредок.

Рани предлози за реформа Идејата за приспособување на латиничното писмо кон турскиот јазик првпат била предложена во 1860-тите години од иранскиот Азербејџанец Мирза Фатали Ахундов. Ахундов, исто така, подготвил и азбука заснована врз кириличното писмо.

Усвојувањето на нова албанска азбука заснована врз латиничното писмо во периодот од 1908 до 1911 година предизвикало дебати. Во 1911 година, од Елбасан било изнесено мислење дека латиничното писмо е спротивно на шеријатскиот закон. Подоцна, Хусеин Џахит Јалчин ја бранел латиничната албанска азбука и предложил Турците да го направат истото. Во 1911 година, албанскиот огранок на Комитетот за единство и напредок ја прифатил азбуката заснована врз латиничното писмо. Во 1914 година, пет непотпишани статии објавени во списанието „Hürriyet-i Fikriye“ од Ќиличзаде Хаки предложиле постепено усвојување на латиничните букви, при што се тврдело дека оваа промена е неизбежна. Сепак, списанието било забрането од владата на Комитетот за единство и напредок поради овие написи.

Првиот турски весник печатен со латинично писмо бил објавен во Манастир (Битола) во 1911 година. Наречен „Eças“ и изговаран „esas“ според францускиот правопис, весникот бил објавуван во саботите од страна на Зекерија Сами-ефенди, но до денес се сочувани само неколку негови броеви.

Ататурк и азбучната реформа Мустафа Кемал Ататурк се заинтересирал за ова прашање за време на неговиот престој во Сирија, во периодот од 1905 до 1907 година. Во 1922 година, Ататурк разговарал за ова прашање со Халиде Едип Адивар и нагласил дека таквата промена би барала строги мерки.

Во септември 1922 година, за време на состанок на кој присуствувале членови на истанбулскиот печат, Хусеин Џахит Јалчин го прашал Ататурк зошто не го прифаќаат латиничното писмо. Ататурк одговорил: „Сè уште не е вистинското време“. Сличен предлог бил изнесен и на Измирскиот економски конгрес во 1923 година, но бил отфрлен од претседателот на конгресот, Казим Карабекир, со образложение дека тоа би ја нарушило единството на исламот. За оваа дискусија нашироко известувал печатот. На 28 мај 1928 година, Големото народно собрание на Турција донело закон со кој се дозволувала употребата на меѓународните броеви во официјалните институции и организации, почнувајќи од 1 јуни 1928 година. Приближно во истото време била формирана комисија за реформата на азбуката.

Едно од прашањата за кои расправала комисијата бил предлогот старите арапски букви „qāf“ (ق) и „kāf“ (كـ) да се заменат со буквите „Q“ и „K“ во новата турска азбука, соодветно. Меѓутоа, овој предлог бил одбиен од Ататурк, а буквата „q“ била отстранета од азбуката. Според Фалих Рифки Атај, кој бил член на комисијата, Ататурк изјавил: „Ова или ќе се направи за три месеци, или никогаш“. Откако била завршена новата турска азбука, Ататурк ги претставил буквите пред присутните на свеченоста на Републиканската народна партија во Ѓулхане на 9 август 1928 година.

На 11 август, новата азбука била претставена пред претседателскиот персонал и членовите на парламентот, а на 15 август била претставена пред универзитетските професори и писателите. Во текот на август и септември, Ататурк ја претставувал новата азбука пред јавноста во различни градови. На крајот од овој процес биле направени измени врз основа на препораките на комисијата, како што било отстранувањето на кратката цртичка што се користела за додавање на одредени наставки кон коренот на зборот, како и воведувањето на циркумфлекси. Од 8 до 25 октомври 1928 година, сите државни службеници биле подложени на проверка на познавањето и употребата на новите букви.

Наводи

Категорија:Турски јазик