Ustanowienie jednostek pomocniczych gminy jest fakultatywne i zależy od decyzji władz lokalnych. Obszar gminy może być podzielony na jednostki pomocnicze, ale nie musi – zależy to od władz gminy i mieszkańców. Jedynym wyjątkiem jest Warszawa, w której, na mocy tzw. ustawy warszawskiej, utworzenie jednostek pomocniczych zwanych „dzielnicami” jest obowiązkoweArt. 5 Ustawy z dnia 15 marca 2002 r. o ustroju miasta stołecznego Warszawy ()..
W sprawach łączenia, dzielenia lub znoszenia jednostek pomocniczych rozstrzyga rada gminy.
Organy Jednostki pomocnicze mają własne organy uchwałodawcze (stanowiące i kontrolne) i wykonawcze. Rada gminy uchwala statut jednostki pomocniczej, w którym zawarte są organizacja i zadania organów, a także ordynacja wyborcza do nich. W statucie określona jest także organizacja i zakres działania jednostek niższego rzędu wchodzących ewentualnie w skład jednostki. Zgodnie z orzecznictwem sądów statut każdej jednostki pomocniczej w danej gminie powinien być zindywidualizowany.