do wybuchów supernowych i syntez pierwiastków cięższych od Fe, η = 9 – powstanie Drogi Mlecznej, η = 9,5 – powstanie Układu Słonecznego.
Poza powstawaniem materii zbudowanej z atomów we Wszechświecie istnieją liczne inne elementy struktury o różnej wielkości, zbudowane z różnych rodzajów cząstek elementarnych i powstające w rozmaitych warunkach (np. gwiazdy neutronowe, czarne dziury, ciemna materia) – materia, która jest przedmiotem zainteresowania fizyków i kosmologów, nie przypominająca materii zwykłej, jaką zajmują się chemicy.
Powstawanie zwykłej materii thumb|120px|Nukleosynteza (przykłady) thumb|120px|Nukleosynteza. Przykład syntezy jądra helu w cyklu p-p (proton – proton). thumb|200px|Atom helu w stanie podstawowym. Jądro atomowe (rozmiar ok. 1 fm) jest otoczone chmurą elektronową (2 elektrony na orbitalu s). W historii „zwykłej materii” (ang.