Kozacy służebni w miastach Smoleńszczyzny, którzy zamiast żołdu otrzymywali grunty pod miastami zwolnione od wszelkich podatkówDariusz Kupisz, Smoleńsk 1632–1634, Bellona 2001, s. 90–92.. Posiadanie tak minimalnej armii możliwe było dzięki korzystnej sytuacji międzynarodowej i zabezpieczeniu granic traktatami: rozejm z Turcją w Chocimiu (X 1621; potwierdzony pokojem wieczystym w 1624), pokój wieczysty z Rosją w Polanowie (VI 1634), 26-letni rozejm ze Szwecją w Sztumskiej Wsi (IX 1635). Kryzys 1648 (powstanie Chmielnickiego) sprawił, że wszystkie te umowy zostały złamane, a druga połowa XVII wieku stała się dla Rzeczypospolitej Obojga Narodów okresem niemal nieustannych wojen z sąsiadami oraz konfliktów wewnętrznych (wojna polsko-rosyjska, potop szwedzki, rokosz Lubomirskiego, wojna polsko-turecka i wojna z Turcją w ramach Ligi Świętej). Efektem tego była potrzeba zwiększenia sił zbrojnych oraz ich reorganizacja (m.in. zamiana wojska kwarcianego na wojsko komputowe).
Formacje zbrojne W omawianym okresie wojsko Rzeczypospolitej dysponowało następującymi formacjami zbrojnymi: