Pomimo że zaczynały jako formacje heavymetalowe opierające się na bluesie, wykreowane przez nie elementy progresywnego metalu przetrwały lata i były później wykorzystywane przez inne zespoły. Grupie Judas Priest, która nie gra zresztą muzyki progresywnej, przypisuje się nagranie piosenki Victim Of Changes uznawanej za pierwszy przykład metalu progresywnego.
Gatunek po raz pierwszy zyskał rozgłos w mediach na początku lat 90., kiedy utwór Silent Lucidity grupy Queensrÿche stał się hitem w MTV i stacjach radiowych. Nie była to, co prawda, typowo progresywno-metalowa piosenka, jednak zjednała ona muzyce tego zespołu rzeszę fanów, co odbiło się na popularności innych formacji z tego czasu grających metal progresywny. W roku 1993, utwór grupy Dream Theater Pull Me Under (z płyty Images and Words) stał się popularny w radiu i MTV. Ma on więcej cech gatunku niż Silent Lucidity, jednak częściej był zaliczany do „czystego” heavy metalu.