Osada w Kole istniała już z pewnością pod koniec XIII lub na początku XIV wieku.
Nie wiadomo czy w XIII wieku istniał gród ochraniający kolskie skupisko osadnicze. Domniemania, że istniał on w miejscu późniejszego zamku nie znalazły potwierdzenia w badaniach archeologicznych. Istnieje także możliwość, że funkcje obronne spełniało wzgórze kościelne w Kościelcu. W niektórych źródłach znajduje się informacja, że w XIII wieku zakon krzyżacki ufundował w Kole kaplicę. Pierwsza wzmianka źródłowa na temat Koła pochodzi z dokumentu lokacyjnego Osieka Wielkiego, wystawionego dla Jaranda herbu Pomian, a świadkowanego przez niejakiego Piotra z Koła. Wieś przeszła do rąk królewskich w nieznanych bliżej okolicznościach, najprawdopodobniej było to związane z planami budowy tutaj zamku oraz przeprawy przez Wartę.