W okolicy Koła nie udało się dotychczas zidentyfikować żadnych śladów osad z okresu od VI do VII wieku. Najstarsze osady badane w pobliżu Koła z okresu wczesnośredniowiecznego pochodzą z VIII–IX wieku. W IX wieku najbliższy dla Koła gród znajdował się w Dobrowie, w czasach piastowskich nie istniał w okolicy Koła żaden ważniejszy ośrodek grodowy, najbliższy znajdował się w Koninie. W IX i X wieku dolina Warty stała się jedną z najważniejszych arterii komunikacyjnych, umożliwiających powiązania grodów między sobą oraz jako teren przepraw na szlakach handlowych i militarnych. W tych latach centrum, wokół którego skupiało się osadnictwo w tym rejonie został Kościelec, w którym znajdowała się prawdopodobnie siedziba zarządcy dóbr książęcych. W tym okresie liczne osady, skupiały się wzdłuż Kiełbaski, na gruntach Kościelca, Straszkowa, Gąsiorowa, Gozdowa czy Trzęśniewa. Wczesnośredniowieczne skarby odkryto także na terenach Ochli i Bliznej. Uwieńczeniem procesu krystalizowania się ośrodka osadniczego było powstanie parafii św. Andrzeja w Kościelcu i wybudowanie w XII wieku murowanego kościoła.
Według Józefa Mujty, zapis „Colo” pojawia się po raz pierwszy dla określenia nazwy wsi królewskiej w miejscu dzisiejszego Koła w 1252 roku.