Andrzej Makowiecki uznał opisał utwór jako pastisz motywów „wyjścia z domu niewoli” i „wędrówki do ziemi obiecanej”, tworzący w efekcie charakterystyczne dla pozytywizmu „humorystyczne przeinaczenie syjonistycznego zacietrzewienia i procesów w społeczeństwie polskim”, przedstawione w strukturze „parafrazy biblijnego somnium, snu o wielu poziomach interpretacyjnych, zapisanego według klasycznych reguł narracji epickiej”.
Według Jakuba A. Malika „Sen Jakuba” początkowo wyrażał pozytywistyczną ideę , ukazując ich jako społeczność niezdolną do samodzielnego stworzenia nowoczesnego państwa z powodu wewnętrznych podziałów, dominacji handlowego modelu życia oraz braku odpowiednich struktur społecznych. Po ponownej publikacji utworu w 1895 roku nowela nabrała jednak nowego znaczenia i została odczytana jako refleksja nad rodzącym się syjonizmem oraz ostrzeżenie przed próbą budowy państwa żydowskiego bez wcześniejszej modernizacji społecznej, edukacyjnej i kulturowej narodu żydowskiego. Malik wskazuje, że Prus dostrzegał potrzebę reform i częściowego odejścia od tradycyjnych struktur diaspory, a jego poglądy w wielu punktach antycypowały późniejsze idee żydowskiego ideologa syjonizmu Theodora Herzla.