Ła łéngua basca (ciamà anca euskara, euskera, vasco' o basque) l'è na łéngua no indoeuropea atualmente parlà in tel nord de ła Spagna (in tel Paexe Basco spagnoło) e in tel sud de ła Fransa (Paexe Basco francese), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de Aquitania, Ła Rioja, Cantabria, Huesca, Burgos, nord de Zaragoza, fin al Mediteraneo: el nord de ła atuałe Catałogna e parte dei Pirenei Sentrałi. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassion che oncora i parla ła łéngua in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.
El basco l'è na łéngua aglutinante (cioè ndoe łe parołe le se forma unendo morfemi indipendenti) e, nonostante el sia geograficamente circondà da łéngue indoeuropee, se pensa che el sia na łéngua ixolà: no l'è mia considerà na łéngua indoeuropea, o sia faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' ze l' unica łéngua non romanxa de l'Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del castilian.
In tei quaxi 40 ani de proibission durante el regime franchista e ła conseguente persecussion e criminałixassion de chi che le parlava, ła łéngua basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fin dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.
Co l' arivo de ła democrassia, ła Costitussion spagnoła del 1978 e el Statuto de Gernika, ła łéngua basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.
Tèrmene euskara El nome de ła łéngua in basco stàndar (euskara batua) l'è euskara. Inte łe forme diałetałi l'è conosù come euskara, euskera, eskuara, üskara, euskala, eskuera, eskara, eskera, eskoara, euskiera, auskera, oskara, uskera, uskaa o uska. Ła forma euskera (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, vascuence) e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngua Spagnoła, XXII edissión.
Se dixe che ła paroła euskara la vegna dal antico verbo basco *enautsi che significava dir e che se conserva in certe forme de ła coniugassion del atual verbo esan (dir) utiłixe in Bizkaia come dinosta (el me le dixe). El verbo *enautsi più el sufiso (-k)ara (forma de) i darea vita a ła paroła *enauskara (forma de dir, forma de parlar) che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente in ła atuałe forma stàndar euskara e inte łe forme sora mensionè.
Da ła paroła euskara ze derivà tanti dei termini che i baschi i uxa par indicar se stesi, enfatixando ła łéngua che i parla, come euskaldun (ci parla basco, indipendentemente da ndo l'è nato o da l' origine) o Euskal Herria (ła tera ndo abita i parlanti basco, de frecuente considerà sinonimo de Paexe o popoło basco). Se pensa anca che i termini «vasco» e «gascón» i vegna da sta stesa paroła. Par indicar tute łe altre łéngue i baschi i uxa ła paroła erdara e par tuti quei che no parla basco «erdaldunak» (leteralmente, «i posesori de altra łéngua», indipendentemente da ndo i' ze nati), che no par forsa ga na acezión negativa. Origine e storia Tanti studioxi i vede el basco come na łéngua ìzoła. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del metodo conparativo, e se sa poco sora łe so origini. L' ze probàbiłe che na forma primordiałe de ła łéngua basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngue indo-europee.
Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngua basca l'è el tubalismo. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngue le procede da Babel e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngua original, anterior a ła confuxión de łe łéngue. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngua cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi.
Alcune iscrision łatine in Aquitania le conserva un numaro de parołe co raixa protobasca, come par exenpio i nomi propi Nescato e Cison (neskato e gizon vol dir rispetivamente butela/toxa e omo in basco moderno). Sta łéngua l'è ciamà aquitán e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de Luchaire in tel 1877A. Luchaire: "Les origines linguistiques de l'Aquitanie" Bul. Soc. des Sciencies.Lettres et Arts de Pau 1876/77, p. 449-523, anpliè posteriormente da MichelenaLuis Michelena (1954) "De onomástica aquitana" Pirineos 10, pp. 409-458 e GorrochateguiJoaquín Gorrochategui (1984)Onomástica indígena de Aquitania, Bilbao.L. Trask: " The ancient Aquitanian language was, of course, an ancestral form of Basque, as we can easily see by examining the personal names and divine names of the Aquitanian-speakers, which are all that is recorded of Aquitanian" . El dixintarese dei Romani par sta xona, l' ga parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngue iberica e tartesico le sparea definitivamente. El basco l' ga aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in guascón (na variante de l' ocitán) e in navaro-aragonexe. Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud.
In tel zugno del 2006 i archeòłoghi del sito de Iruña-Velaia i' ga catà un insieme de epigrafi co una serie de 270 iscrision basche e dixegni del terso secoło. Third-century Basque inscriptions found in archaeological site Alcune de łe parołe e fraxi catè i' ze urdin (blu), zuri (bianco), gori (roso), edan (ber), ian (magnar), lo (dormir), Iesus, Iose ata ta Mirian ama (Iesus, el pare Iose e ła mare Maria), e Geure ata zutan (nostro pare in ti), forma de sałudo utiłixà dai antichi cristiani. Ulteriori analixi le podarea mostrar che ła łéngua basca l'è piasè stàbiłe de quel che se pensava.
Ipotexi de conesion co altre łéngue L' inposibiłità de cołegar el basco a łe altre łéngue indoeuropee in Europa l' ga fato sercar posìbiłi parentełe altrove, de frecuente utiłixando metodi de dubia cuałità. Visín a paragoni pseudosientifisi, l' aparission de ła łinguistica a longo ragio l' ga dà origine a svariè tentativi de cołegar el basco co famee de łéngue geograficamente tanto distanti.
Tante ipotexi su l' origine del basco i' ze considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' ze mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasion la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesion i' è:
iberica: l' iberico l'è n' antra antica łéngua na olta parlà inte ła penìzoła. Sta teoria, nota come bascoiberismo, l'è famoxa parché difexa dal pare de ła linguistica, William von Humboldt, che l' afermava come l' idioma ibero el fuse predecesor del basco. Al dì d' ancó la teoria la resta atuałe, nonostante par certi la rełassion la se limitarea a un łigame tra łe łéngue iberica e basca, mentre altri i ritien che entranbe łe łéngue le farea parte de un steso grupo łenguistego ma che el iberico no' l sarea un antenato del basco.Are Iberian and Basque related? The problem with "magical translators" (Jesús Rodríguez Ramos) georgian: L' ipotexi georgiana, che ła cołega el basco a łe łéngue caucaxiche meridionałi, la par deso anpiamente scredità. L' ipotexi l' era ispirà in parte da l' antico Regno georgiano de Kartli, che Greci e Romani i ciamava Iberia. Łéngue caucaxiche nordorientałi, come el ceceno, i' ze più plauxibilmente candidè par na conesion tanto distante. È stà oservà na concordansa łénguistega tra basco e diałeti caucaxici pari al 6%.A Final (?) Response to the Basque Debate in Mother Tongue 1 (John D. Bengston) N' antra ipotexi tanto nota l'è queła che tenta de cołegar el basco co ła łéngua berbera, co cui ze stà calcołà na concordansa łénguistega del 10%. L' ipotexi no l' ga parò otegnù l' aprovassion de ła comunità sientifica, vista anca ła maniera inte ła cuała certi studi i' ze stè portè avanti: de frecuente se sercava de aplicar el metodo lesico-statistico par catar someanse tra parołe basche e berbere utiłixando neołogixmi e prestiti dal łatín. Certi linguisti i' ga proposto de includar el basco inte ła superfamea łénguistega dene-caucaxica. Secondo sta teoria el basco el sarea ła propagine osidentałe de na famea de łéngue che la sarea stà difondesta in Euraxia, in nord America e forse in nord Africa (come a exenpio el guancio, parlà dai antichi autoctoni de łe Canarie) verso l' 8000 a.C. Sto fato el pararea sufragà da łe indagini genetiche, ma l' existensa de sta proposta superfamea l'è considerà controversa. Łéngue basconiche: Sta teoria, proposta dal linguista tedesco Theo Vennemann (profesor ordinario de Linguista teorica a l' università Ludwig-Maximilian de Monaco), la sostien che ghè suficienti prove toponomiche par concludar che el basco l'è el soło sopravisuo de na famea più larga che na olta se estendea su tuta ła penìzoła iberica e su parte de l' Europa, e che l' ga lasà el so segno inte łe moderne łéngue indoeuropee parlè in Europa. Ste łéngue le se sarea pò quaxi interamente estingueste co łe invaxioni indoeuropee a partir dal XIII secoło a.C. I studi de Vennemann i' ze stà parò tante critichè dai bascòłoghi e da vari speciałisti in linguistica.Theo Vennemann homepage
Letaradura Atualmente łe iscrision più antiche contenenti parołe basche i' ze łe epigrafi catè in tel zugno del 2006 da i archeòłoghi de Álava in tel sito de Iruña-Veleia, datè III secoło.
Łe informasion che gavemo sora el basco mediovałe i' ze bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più in antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngua de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramàteghe baxiche, che gavea ła funsion de faciłitar ła comunicassion in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, tanto più interesanti, i' ze i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi.
El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, co el titoło de Linguae Vasconum Primitiae (Primisie de ła łéngua dei baschi) e firmà dal prete bascofrancexe Bernat Dechepare. L' ze na cołession de poemi ndoe l' autor el trata temàteghe come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema Kontrapas el dixe:
Berce gendec vste çuten Ecin scriba çayteyen Oray dute phorogatu Enganatu cirela. Heuscara Ialgui adi mundura. Contrapas, par Dominum Bernardum Dechepare
che tradoto in veneto el sona:L' altra gente la credeache no se podese mia scrivartedeso i' ga dimostràche i se xbaiavaEuskera,vien al mondo.Ła sucesiva opera conosua l'è ła tradussion del Novo Testamento (Iesu Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria), comisionà da ła regina de Navara Juana de Albret al ministro calvinista basonavaro Joanes Leizarraga.Iesus Christ Gure Iaunaren Testamentu Berria , stanpà inte l' ano 1571 a La Rochelle.
Łeteratura clasica