Woody Allen, (30 de novenbre 1935), el ze un rezista, ator, senejador, comico, scritor, comediògrafo statunitense.
Grasie a l'intensa produsion sinematogràfega (co na media de scuazi un film a l'ano), ai testi comici e a łe gag che'l ga inisià a conponer za in età adołesensiałe, el ze uno dei comici pì presai a łiveło intarnasionałe. El stiłe rafinà e speso serebrałe ło ga rendesto uno dei autori piasè respetai, ponto de refarimento de ła comedia statunitense moderna: el ze considarà «el pì europeo»tra i rezisti statunitensi, sia par łe temàteghe afrontàe sia par el suceso dei só film, da senpre major inte'l vecio continente che in patria.
I temi afrontài da Allen, che i spasia da ła crize ezistensiałe dei anbienti intełetuałi a ła raprezentasion speso autoirònega de ła comunidà abràega newyorkese, da ła critica a ła borghezìa fin a ła critica del capitałizmo, i respecia ła só pasion par ła łetaradùra, ła fiłozofìa, ła psicoanàłizi, ła mùzega jazz, el sìnema europeo, e soratuto par ła só sità nadae, New York, andove ch'el vive e da ła cuałe el ciapa continua ispirasion.Roland Quillot, La filosofia di Woody Allen, Mimesis cinema, 2011
Vinsidor de cuatro premi Oscar, inte'l 1995 el ga resevùo el Leone d'oro a ła cariera a ła Mostra intarnasionałe d'arte sinematogràfega de Venesia.
Biografia Łe orizene thumb|left|Woody Allen a 18 ani
Woody Allen nase co'l nome de Allan Stewart Königsberg el 30 de novenbre 1935, anca se ła nasìta ła ze stà rezistrà soło el zorno drìo, inte'l cuartiere del Bronx (New York) da na fameja àbrea de orizene rsso-austriago-todesca e de modesta condision sosiałi. I noni del pare, imigrai da ła Zarmània a ła fin del XIX sècoło, i zera àbrei orientałi aschenaziti de łengua todesca, ebràega e yiddish.
Drìo l'opinion de alcuni ła fameja ła ze orizenaria de l'Ungarìa, anca se el conjome el ze un topònemo zarmànego, derivà da un nome de sità cofà tanti conjomi ebràeghi, e el par refarìrse a Königsberg, inte ła Prusia Orientałe, ancùo denomenada Kaliningrad e situaada inte l'exclave russa. Só pare, Martin Königsberg (1900-2001), el łaora prima cofà insizor de zogełi da un oreze, drìoman cofà camarier a Manhattan e infin cofà tasista; só mare, Nettea Cherry (1908-2002), dita Netty, ła ze inpiegada cofà contabiłe da un fiorer ed entranbi i provien da fameje ebràeghe resentemente emigràe da l'Europa.
Inte'l 1943 A nase só soreła, Letty, co ła cuała da senpre el ga un streto raporto anca de tipo profesionałe (el ze produtora dei só film). A l'età de tre ani só mare ła ło porta al sìnema a véder Biancaneve e i sette nani (1937), film che fasina e senja indełebilmente el picoło Woody; da ałora, come che'l ga contà drìoman in diverse intarviste, ła sała sinematogràfega ła deventa ła só segonda caza. Da tozo el só film prefarìo el zera La fiamma del peccato (1944) de Billy Wilder. thumb|I titołi de testa orizenałi del film La fiamma del peccato (1944) de Billy Wilder, el prefarìo de Allen da adołesente Inte'l primo ano de scoła el vien insarìo in una clase avansà, grasie al só ełevà cuosiente de intełizensa, ma el zviłupa suito un odio par l'anbiente scołàstego, deventando un ribełe, non zvolzendo i conpiti a caza, respondendoghe małe ai insenjanti e desturbando continuamente in clase. Sorprendentemente el se mostra tanto àbiłe inte i spor e el pràtega bałacanestro, football merican, baseball, stickball, sia a scoła che inte'l cuartier; uno dei só favorìi A ze el puziłà , ma dopo diversi mezi de ałenamento i só zenidori ghe chiede de mołàrghe.
Soranomenà dai conpanji Red, "roso",A chi che ło ciamava roso Allen respondeva che'l se ciamava Master Heyewood Allen da par el cołor de ła só cavełada, A se distinuge tra i studenti par el só strazordenario tałento inte i zoghi de carte e inte i truchi de mazìa, pasion che ła recorarà speso inte łe só òpare. A l'età de 15 ani el partesipa do volte a na audision par el programa tełevizivo The Magic Clown, par el cuałe el reałiza un truco ciamà Passe-Passe Bottles, che tutavia no'l vien meso in onda poiché el programa el zera destinà ai putełii e venjeva utłizàe bose de alcołisi. Inte'l fratenpo el inisia a sonar el clarineto.
Dopo aver frecuentà ła scoła ebràega par oton ani e cueła pùblega, ła Public School 99 (drìoman renomenà Isaac Asimov School) Allen el vien iscrivesto a ła Midwood High School de Brooklyn, andove el conose Mickey Rose, futuro coautor de alcune de łe só prime senejadure, co'l cuało el condivide i intaresi par el basket, el baseball, el sìnema e ła mùzega jazz. Durante cuełi ani el vive so ła Avenue K, tra ła 14ª e ła 15ª Est. El frecuenta anca ła sinagoga e i anbienti rełigiozi ebràeghi, ma par poco tenpo: el se zlontana cuindi da ła rełigion devenjendo ateo, na caratarìstega che ła recore in un gran nùmaro de só batùe.Enzo Biagi, Dizionario del Novecento: Gli uomini, le donne, i fatti, le parole che hanno segnato la nostra vita e quella del mondo El sèvita a demostrar poco intarese par el studio e ła łetura, prefarìndo de gran łonga ła scritura de gag e barzełette, che'l spedise ai zornałisti umorìsteghi Walter Winchell e Earl Wilson, i cuałi, entuziasti del materiałe resevesto, i deside de contatar l'autor e de trovarghe un azente.
I scominsi in tełevizion e el primo matrimonio
Inte'l 1952, a l'età de dizisete ani, el ciapa el pseudònemo de Woody Allen, in onor del séłebre clarinetista jazz Woody Herman. El cołegamento fra el só nome d'arte e el clarinetista el vien zmentìo da l'isteso Allen inte ła só autobiografia “A proposito di niente”. El canbia cuindi el só nome łegałe da "Allan Stewart Königsberg" a Heywood Allen, nome che'l uzarà calche volta a teatro, anca se mai in maniera ofisiałe., e el scrive batùe par cołosi del spetàcoło cofà Ed Sullivan e Sid Caesar. Do ani drìo, inte'l 1954, el vien asumesto da ła rede tełeviziva nasionałe ABC, de ła cuała el deventa l'autor de punta, scrivendo par séłebri programi come el The Ed Sullivan Show e The Tonight Show. thumb|Woody Allen co Johnny Carson al The Tonight Show (1964) Inte'l 1955 el inisia ła só prima rełasion sentimentałe stabiłe co Harlene Susan Rosen, studentesa de fiłozofìa; i do i se incontra cazualmente par formar un trio jazz insenbre a l'amigo de Allen Elliot Mills; inte'l grupo, che'l sona insenbre in t'ùnega ocazion, Allen el sona el sasofono soprano, ła Rosen el pianoforte e Mills łe percusion. Inte'l 1955 el pasa a ła rede tełeviziva NBC e el se trasferise ad Hollywood, sensa Harlene, par unirse ad un grupo de scritori par el programa The Colgate Comedy Hour. L'autor prensipałe del show el ze Danny Simon, fradeło major de l'autor teatrałe Neil Simon, al cuało Allen drìoman el sarà senpre reconosnete par l'ajuto resevesto inte'l zviłupo del só clàsego stiłe de scritura.
El 15 de marso 1956, a l'età di vinti ani, Woody spoza Harlene, ałora dizisetene a Hollywood, e insenbre i ze tornà a New York par andar a vivar a Manhattan. I do i ga divorsià bełocozamente dopo sìe ani inte'l 1962. Harlene Rosen, a ła cuała Allen se referiva speso inte i só spetàcołi de cabaret definendoła "ła teribiłe siora Allen" ("the dread Mrs. Allen"), drìoman el ga cuerełà l'ex-marìo e ła NBC stesa par difamasion, chiedendo un miłion de dołari. Allen inte'l só àlbunStandup Comic, che rancura i só mejo pesi comici dei ani sesanta,el declara che l'ato presedente ła denunsia ła ze stà na batùa che'l gaveva dito durante na intarvista.
In un'intarvista sucesiva al The Dick Cavett Show, Allen el ga renpisà ła połèmica ripetendo i propi comenti, pur refarìndose a ła Rosen come a ła só "segonda mujer", e refarìndo che l'amontar de ła suma rechiedesta par ła cauza ła jera de 1 miłion de dołari. I zenitori i ło spontona a studiar a l'univarsità, e Allen frecuenta ła New York University, indove el studia comunegasion e sìnema. Dopo un soło semestre, paraltro sensa grandi rezultadi, el vien espulso da ła stesa; el frecuenta cuindi par un curto parìodo el City College of New York, ma i rezultadi i ze i stesi de l'espariensa presedente, mentre ła só cariera, invese, no ła conose sosta.
Come autor el scrive i tochi par numarozi comici al preso die 100$ al minuto, e tra el 1956 e'l 1958 el łaora al teatro Tamiment, indove el fa granda espariensa cofà autor e rezista; el teatro, infati, el produzeva setimanalmente novi musical e sketches comici, che Woody el scrive e dirize. De nesun de st'altri spetàcołi eziste pì el copion, fata ecesion par el spetàcoło de ła serada de vertura del 1956, ła cui senejadura ła ze venjesta po' catada inte i archivi del teatro.Giovanna Salvioni, Capovolgere il mondo per rimetterlo in piedi, edizioni EDUCatt - Ente per il diritto allo studio universitario dell'Università Cattolica, p. 257 Inte'l novenbre 1958 el taca łaorar come coautor co Larry Gelbart par el The Chevy Show de ła NBC. El programa, prezentà da ła séłebre steła tełeviziva Sid Caesar, dura par oltra 10 ani, par cui oltra a vinser un Sylvania Award el venjarà anca candidà par l'Emmy.
El cabaret, el teatro e el segondo matrimonio thumb|Woody Allen inte i ani sesanta In 'sti ani Allen el se incontenta del só łaor par ła TV, che ghe fruta pì de 1.700 dołari a setimana. Tutavia, dopo aver asistìo a uno spetàcoło de Mort Sahlde łu Allen el dirà «It was the greatest thing i'd ever seen»; e avendo perdesto intarese par el łaoro de autor tełevizivo, el tołe ła desizion de inisiar na propia cariera come cabaretista.
Inte'l 1958 el canbia azenti, pasando inte łe man de Jack Rollins e Charles H. Joffe, che i sarà drìoman i produtori de tuti i só film, anca se co i do curiozamente Allen no'l ga mai siglà un contrato ofisiałe, ma soło na "streta de man", nonostante i só manager i gabia inte'l tenpo negosià par łu contrati da miłion de dołari, sensa che ghe sia mai stà ła mìnema controversia. I do manager i ło sperona a portar so'l palco el só steso materiałe. El ga debutà al Blue Angel inte'l 1959 e inte'l 1960 el ga otenjesto un gran suceso de pùblego.
Inte'l 1959 inisiando a sentirse małincònico sensa capirghene el motivo, par ła prima volta el deside de consultar un psicoanałista. Da ałora, e par pì de trent'ani, ła terapia ła deventa un apontamento fiso a ła media de na sentada a setimana, co curti parìodi de pauza e co parìodi pì intensi co anca 3 apontamenti a setimana. Ła psicoanałizi ła sarà un ełemento portante dei só film e del só parsonajo.
Inte'l 1960 el ga tacà ofisialmente ła só cariera de stand-up comedian, co ezibision de gran suceso in numarozi night club newyorchesi. Inte'l fratenpo el sèita vanti a scrivar par ła tełevizion, in partegoałar par el popołar programa Candid Camera,Come faceva nella stessa epoca Neil Simon inte'l cuało el aparise parfin in serti epizodi. El conose, inte'l fratenpo, Marshall Brickman, co'l cuało el cołabora come autor TV e co'l cuało in futuro el scrivarà alcune de łe só mejo senejadure.
Insenbre ai só manager el riese a trasformar łe só debołese inte'l só ponto de forsa, zviłupando ła só clàsega imàjine nevròtega, serebrałe e spàvia che ła deventarà na costante dei só film. El ze devenjesto in poco tenpo tanto popołar come comico, e i só spetàcołi i ze deventài senpre pì rechiesti e frecuenti. El scominsia a scrivar storie curte par serte riviste (ła major parte de łe cuałe par el prestijozo The New Yorker) ed òpare teatrałe; el primo suceso el riva co Don't Drink the Water (1966), ła só prima òpara teatrałe che ła vien raprezentada al Morosco Theatre, (New York); che ła andarà in sena par 598 repliche.