thumb|right|Logo dei Drechs de l'Òme.
Lei Drechs de l'Òme (var. Dreches de l'Òme, Dreits de l'Òme, Drets de l'Òme, Dreits de l'Òmi) son un ensemble de drechs individuaus considerats coma inalienables. Eissits de la teoria dau jusnaturalisme que foguèt desvolapada en Euròpa a partir dau sègle XVI, son leis eiretiers de divèrsei tèxtes precursors adoptats dins totei lei regions dau mond a partir de l'Antiquitat. Son destinats a assegurar la libertat e la a mantenença d'una qualitat de vida digna per cada individú. Per aquela rason, se pòdon pas concedir, limitar, cambiar ò vendre.
Aquelei drechs son venguts un aspècte fondamentau de la vida politica de mai d'un país a partir dau sègle XVII. Son integracion dins lei programas deis insurgents estatsunidencs e dei revolucionaris francés assegurèron sa difusion e son adopcion progressiva per la màger part deis Estats actuaus. La Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme, adoptada per l'ONU en 1948, es lo tèxte de basa dei drechs fondamentaus modèrnes. Pasmens, es completada per d'autrei tèxtes coma la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1789. Dins aquelei declaracions, existís dos tipes de drechs que son dichs « drechs politics e civics » per aquelei liats ai libertats politicas fondamentalas e au drech a la seguretat e « drechs economics e sociaus » per aquelei destinats a assegurar la dignitat dei personas. L'ensemble es pas fix e i a de revendicacions per i integrar de drechs novèus dempuei leis ans 1970-1980.
Uei, lei Drechs de l'Òme son universalament reconeguts mai son aplicacion efectiva demòra teoric dins mai d'un país. D'efiech, en despiech de la multiplicacion dei tèxtes destinats a lei protegir, existís ges d'institucion mondiala encargada de s'assegurar de lor respècte per leis autoritats. Ansin, dins un nombre important d'Estats, lei ciutadans dispausan pas de recors rapids dins lo cas d'una violacion de sei drechs fondamentaus. En mai d'aquela manca, d'autrei criticas dei Drechs de l'Òme son estadas formuladas. Regardan lei limits impausats a l'accion publica per l'existéncia d'aquelei drechs, l'aplicacion diferenciada d'aquelei drechs segon lei país ò les classas socialas e son utilizacion per lei país occidentaus per justificar d'intervencions militaras.
Istòria
De l'Antiquitat au sègle dei Lutz
Lei tèxtes precursors
thumb|right|Fotografia dau cilindre de Cir.
Se parlar de Drechs de l'Òme durant l'Antiquitat ò l'Edat Mejana es un anacronisme, existís divèrsei tèxtes juridics adoptats durant aquelei periòdes que son considerats coma de precursors de la nocion de « drech naturau » qu'es a l'origina dei Drechs de l'Òme. Certanei son relativament ancians e permèton de mostrar l'emergéncia anciana de l'idèa de drechs fondamentaus estacats a la persona umana dins mai d'una region. Per exemple, lo Còdi d'Ur-Namma, redigit en Sumèr entre 2100 e 2050 avC, presenta quauquei règlas permetent de protegir la libertat familialaRelativament brèu, aqueu còdi es principalament un còdi penau escrich sota lo forma « Si [crime], alora [punicion]». Pasmens, contèn quauquei mesuras que limitan la possibilitat de separar un pareu d'esclaus.. Pus tard, en Egipte, lo faraon Bakenranef (725-720 avC) auriá adoptat una lèi permetent de redurre l'empresonament per deute e de protegir la proprietat. D'autrei faraons promulguèron de legislacions similaras per crear ò mantenir certanei drechs individuaus deis abitants. Pasmens, lo tèxte precursor pus famós es probablament lo cilindre de Cir, edictat en 539 avC, que depinta la presa de Babilònia per Pèrsia e lei drechs e libertats acordats a seis abitantsEn 1979, lei Nacions Unidas traduguèron aqueu tèxte dins totei sei lengas oficialas e ne'n faguèron lo precursor de la Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme. Pasmens, se lo tèxte mòstra un certan pensament per lei libertats e drechs dei Babilonians, sa promulgacion èra tanben una tradicion locala per afiermar l'autoritat dau sobeiran sus la vila..
thumb|right|Fotografia de la Magna Carta de 1215.
Durant lo periòde medievau, de tèxtes similars contunièron d'èsser adoptats per certanei sobeirans. De còps, protegiguèron d'aspèctes novèus dei drechs umans fondamentaus. Per exemple, lei premierei versions de la lèi islamica avián de disposicions relativament avançadas en matèria de proteccion dei presoniers de guèrra. Entre lei pus importantas cartas adoptadas durant l'Edat Mejana, se fau citar la Magna Carta anglesa que foguèt escricha en 1215. Aguèt una istòria trebolada car la monarquia assaièt de l'abolir e son contengut conoguèt d'apondons regulars e importantas coma l'egalitat juridica ò lo drech a un procès equitable. Un autre exemple famós es la Carta dau Manden que foguèt probablament adoptada durant lo rèine de Sundiata Keita (1235-1255). Se son autenticitat es encara contestada e se son aplicacion èra probablament limitada a quauquei populacions a l'origina de l'Empèri de Mali, lo contengut contèn d'articles relatius a l'egalitat entre leis individús e a la limitacion de l'esclavatge.
Lo concèpte dei « drechs naturaus »
La nocion actuala de Drechs de l'Òme es eissit d'aquela de « drechs naturaus ». Desvolopada en Euròpa a partir de la fin de l'Edat Mejana, foguèt un aisse importanta de la filosofia dei Lutz. Lei premicias de son emergéncia vènon visiblas durant la premiera mitat dau sègle XVI amb una multiplicacion dei declaracions ò dei tèxtes juridics que considèran coma normalas l'existéncia de drechs fondamentaus estacats a l'èsser uman. Per exemple, en 1525, lei Dotze Articles adoptats per leis insurgents durant la Guèrra dei Païsans Alemands (1524-1526) per precisar sei revendicacions socialas e politicas. Puei, en 1537, doas bullas pontificalas, Veritas ipsa e Sublimis Deus, enebiguèron l'esclavatge e rementèron lo drech a la libertat e a la proprietat deis Amerindians.
La definicion dei drechs naturaus de l'èsser uman seguiguèt dos aisses majors. Lo premier foguèt la defensa de l'Estat de drech qu'es destinat a assegurar l'egalitat de cada individú a respècte de la lèi (procès equitable, aplicacion identifica de la lèi, fin de l'arbitrari dau prince... etc.). Lo segond foguèt la definicion progressiva dei drechs fondamentaus de la persona umana coma la libertat religiosa ò lo drech a la proprietat. Anglatèrra e França ocupèron una plaça particulara dins aqueu procès. La premiera adoptèt dos tèxtes, la Peticion dei Drechs en 1628 e l’Habeas corpus en 1679, que marquèron d'etapas importantas dins la formacion dau drech modèrne. La segonda foguèt a l'origina d'un trabalh filosofic considerable, amb de personalitats coma Montesquieu (1689-1755), Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) ò Voltaire (1694-1778), que permetèt de definir lei concèptes teorics utilizats per lei premierei declaracions vertadieras dei Drechs de l'Òme.
Dei drechs naturaus a la definicion modèrna dei Drechs de l'Òme
Lei premierei declaracions
thumb|right|Pintura de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1789.
A la fin dau sègle XVIII, lo concèpte de « drechs naturaus » èra pron desvolopat per justificar lei movements revolucionaris estatsunidenc e francés. D'efiech, dins lo corrent deis ans 1770, de tensions entre lei Tretze Colonias e lo Reiaume Unit entraïnèron una guèrra d'independéncia que s'acabèt per la formacion deis Estats Units d'America per lei colonias rebèlas. Per legitimar aquela revòuta, lei representents deis insurgents adoptèron un ensemble de tèxtes que se basèron sus lei drechs inalienables dau pòble de s'opausar a l'opression. Entre 1776 e 1791, votèron plusors tèxtes coma la Constitucion deis Estats Units e la Declaracion dei Drechs que definiguèron clarament un Estat de drech e plusors drechs e libertats fondamentalas coma la libertat religiosa, la libertat d'opinion, la libertat de la premsa ò la libertat de reünion.
Dins aquò, lo tèxte pus important dins l'establiment de la nocion de Drechs de l'Òme es la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan adoptada en 1789 au començament de la Revolucion Francesa. Premier, consacrèt lo tèrme « Drechs de l'Òme » per designar l'ensemble dei drechs e libertats consideradas coma fondamentalas. De mai, ne'n prepausèt una lista organizada simpla qu'èra aisada de difusar.
L'adopcion de la Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme
thumb|right|Fac-simile de la Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme de 1948.
Après 1789, lo concèpte dei Drechs de l'Òme demorèt relativament estable durant tot lo sègle XIX en despiech dau desvolopament dei luchas socialas d'inspiracion socialista. Durant aqueu periòde, venguèt tanben pus importanta la question dei discriminacions amb l'emergéncia dei movements feministas e anticoloniaus. La crisi de la Segonda Guèrra Mondiala e la creacion de l'ONU foguèron donc l'ocasion de tornar definir lei libertats e lei drechs fondamentaus de cada individú. Integrant leis avançadas dau sègle XIX e de la premiera partida dau sègle XX, un tèxte novèu foguèt adoptat en 1948 sota lo nom de Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme.
Votada per l'Assemblada dei Nacions Unidas, aquela declaracion es desenant la basa dei Drechs de l'Òme modèrnes. Foguèt completada dins lo corrent deis ans seguents per la signatura de tractats que definission d'un biais pus precís lei drechs fondamentaus dins un domeni particular (enfants, populacions d'un:país en guèrra... etc.). D'institucions foguèron egalament creadas per lei protegir coma la Comission dei Drechs de l'Òme dei Nacions Unidas.
Lei Drechs de l'Òme dempuei 1948
Après 1948, lei Drechs de l'Òme foguèron completats segon d'aisses variats. Au nivèu internacionau, d'autrei tèxtes foguèron adoptats per completar la Declaracion Universala e assaiar de li donar un caractèr pus constrenhent. En parallèl, de país adoptèron de tèxtes suplementaris au nivèu regionau. Creèron tanben d'institucions encargadas de leis aplicar coma la Cort Europèa dei Drechs de l'Òme.
A partir deis ans 1970, apareguèt una evolucion importanta amb l'integracion de la defensa dei Drechs de l'Òme dins lo discors politic dei país occidentaus dins lo quadre de la Guèrra Freja. Inicialament utilizats per combatre lo blòt socialista, aqueu discors venguèt pauc a pauc la basa de la politica estrangiera de mai d'un país occidentau. La premiera consequéncia d'aquela transformacion foguèt lo desvolopament dei Drechs de l'Òme dins de regions e de domenis novèus. Per exemple, se multipliquèron lei luchas en favor dei drechs dei minoritats. En revènge, a tanben engendrat la formulacion de plusors criticas coma la deriva de l'individualisme dei drechs ò son utilizacion per sostenir lei projèctes imperialistas de poissanças coma leis Estats Units.
Lo contengut dei Drechs de l'Òme
Lei drechs civius e politics
Lei drechs civius e politics constituïsson l'ensemble pus ancian dei Drechs de l'Òme e ne'n son sovent considerats coma lo sòcle de basaPer aquela rason, son de còps dichs « drechs de premiera generacion ».. La màger part data de la fin dau sègle XVIII ò dau començament dau sègle XIX. Son destinats a assegurar la libertat de l'individú e a lo protegir còntra l'arbitrari ò l'opression. Regardan principalament la libertat, la seguretat e la proprietat. Son opausables a l'Estat que pòu pas lei limitar ò lei suprimir.
Son tradicionalament devesits en dos blòts. Lo premier pertòca lei libertats individualas per permetre a cada individú « de poder faire tot çò que noi pas a autrü ». Compren la libertat fisica (drech a la vida, enebiment de l'esclavatge, enebiment de la tortura e dei penas inumanas ò degradantas, drech a la seguretat), la libertat familiala (libertat dau maridatge, drech a la filiacion, drech a la vida privada), lo drech a la proprietat e la libertat contractuala.