mini|Namnet «quenya» skrive med tengwar.
Quenya (IPA: ['kʷɛɲa]) eller høgalvisk) er eitt av dei alviske språka J.R.R. Tolkien konstruerte til bruk i diktinga si, der språket blir tala av alvefolka. Quenya og sindarin (gråalvisk) er dei viktigaste og mest gjennomarbeidde av språka Tolkien konstruerte. Quenya kan minne om finsk, mens søsterspråket sindarin kan minne om walisisk.Quenya på MultiTree
Historie Tolkien la grunnlaget for språket alt i 1915, då han byrja å skrive på det det mytologiske verket han kalla Silmarillion. Han kalla først språket for qenya. Tolkien arbeidde vidare på språket gjennom heile livet, og det gjennomgjekk eit utal endringar, også etter at bøkene hans var publiserte.
Tolkien var ein entusiastisk filolog, og han hadde som mål å skape eit språk som var så vakkert som råd, samtidig som han dikta ei verd med nokon som kunne snakke dette språket. Han utforma språket med inspirasjon frå finsk, latin og gresk. Quenya er eit syntetisk språk med ti kasus og fire numerus. Fleire grammatiske endingar kan bli lagt til eit ord samtidig. Ei nemning som «eg har funne på det» kan på quenya seiast med eitt einaste ord: utúvienyes. Fonotaksen er restriktiv og tillet til dømes sjeldan konsonantkombinasjonar først eller sist i eit ord.
Tolkien-entusiastar har utvikla nye ord på grunnlag av dei ordstammane som Tolkien har brukt i si dikting, og brukt desse orda til å forfatte ny poesi og prosa. Slikt vidareutvikla språk er kalla neo-quenya eller quenya vinyakarme. Tidsskrifta Vinyar Tengwar og Parma Eldalamberon inneheld analysar og publiserer nytt materiale om alvisk språk
Fiktiv historie I Tolkiens verd vart Quenya utvikla frå eldarin under den 250 år lange marsjen frå Cuiviénen mot Valinor. Språket vart bruka av vanyar og noldar i Valinor. Dialektane noldorin og vanyarin var gjensidig forståelege. Då alvane kom til det heilage landet, spreidde språket seg til valane, gudane i Tolkiens mytologi. Eitt tredje folk, teleri, tala det nærskylde språket telerin.
Sidan gjorde noldane opprør mot valane og vende attende til Midgard. Då hadde det gått så lang tid at alvane i Midgard og Aman hadde utvikla forskjellige språk. Quenya vart forbode som talespråk, men levde likevel vidare som høgtidsspårk for song og dikt.
Vokalar Quenya har ti vokalar; fem korte og fem lange. Lang e og o skal vere meir lukka enn kort e og o.
Fremre Central Bakre lång kort lång kort lång kort Lukka iː ɪ uː u Mellom eː ɛ oː ɔ Open ɑː a
Diftongar Final vokal Främre Bakre i ɪ̯u e eu̯ a aɪ̯ au̯ o oɪ̯ u uɪ̯
Konsonantar
Labial Alveolar Palatal Velar Glottal lab. lab. Nasal m n nʷ ɲ ŋ Klusil p b t d c k g kʷ gʷ Frikativ f v s ç x h Tremulant r Approksimant Lateral l ʎ Sentral j ʍ w
Grammatikk Særmerkt for grammatikken er det rike bøyingssystemet, ein arv frå fornalvisk.
Substantiv Substantiv kan bøyast i ti kasus:
Nominativ markerer subjektet i ei setning. Akkusativ markerer det direkte objektet. Genitiv markerer at eit substantiv modifiserer eit anna. Instrumentalis markerer at substantivet er eit instrument som blir brukt av subjektet. Dativ markerer det indirekte objektet. Lokativ markerer plassering ved substantivet Allativ markerer rørsle mot substantivet Ablativ markerer rørsle bort frå substantivet. Possessiv markerer at substantivet har opphav i, er ein del av eller er eigd av eit s anna. Det tiande kasuset er ukjent.
Substantiva blir òg bøygde i fire numerus: singularis, dualis, partitiv og pluralis. Partitiv blir brukt om eit fåtal av ei større gruppe.
Verb Det finst to typar av verb: dei primære verba som som er danna direkte frå ein ordstamme, og dei avleidde verba som er danna av ordstammen og ei ending.
Fem kjende tempus er aorist, presens, preteritum, perfektum og futurum. Både aorist og presens er presensformer men beskriver ulike verbaspekt. Aorist er ei presensform som blir brukt om ålmenne sanningar og hendingar som ikkje er bundne av tid.
Skrift I Tolkiens verd vart quenya først skrive med sarati, ei skrift som sidan vart avløyst av tengwar. Utanfor verda Tolkien skapte, blir quenya skrive med med latinske bokstavar.
Konsonantar tincotéma parmatéma calmatéma quessetéma Fil:Tengwa tinco.svg Tinco t [t] Fil:Tengwa parma.svg Parma p [p] Fil:Tengwa calma.svg Calma c [k] Fil:Tengwa quesse.svg Quessë qu [kʷ] Fil:Tengwa ando.svg Ando nd [nd] Fil:Tengwa umbar.svg Umbar mb [mb] Fil:Tengwa anga.svg Anga ng [ŋg] Fil:Tengwa ungwe.svg Ungwë ngw [ŋgʷ] Fil:Tengwa súle.svg Sulë th→s [θ]→[s] Fil:Tengwa formen.svg Formen f [f] Fil:Tengwa aha.svg Aha h [h] Fil:Tengwa hwesta.svg Hwesta hw [ʍ] Fil:Tengwa anto.svg Anto nt [nt] Fil:Tengwa ampa.svg Ampa mp [mp] Fil:Tengwa anca.svg Anca nc [ŋk] Fil:Tengwa unque.svg Unquë nqu [ŋkʷ] Fil:Tengwa númen.svg Númen n [n] Fil:Tengwa malta.svg Malta m [m] Fil:Tengwa noldo.svg Noldo ñ→n [ŋ]→[n] Fil:Tengwa nwalme.svg Nwalme ñw→nw [ŋʷ]→[nʷ] Fil:Tengwa óre.svg Órë r [r] Fil:Tengwa vala.svg Vala v [v] Fil:Tengwa anna.svg Anna * Fil:Tengwa wilya.svg Wilya w [w, v] Fil:Tengwa rómen.svg Rómen r [r] Fil:Tengwa arda.svg Arda rd [rd] Fil:Tengwa lambe.svg Lambë l [l] Fil:Tengwa alda.svg Alda ld [ld] Fil:Tengwa silme.svg Silmë s [s] Fil:Tengwa silme nuquerna.svg Silmë nuquerna s [s] Fil:Tengwa esse.svg Essë ss [s:] Fil:Tengwa esse nuquerna.svg Essë nuquerna ss [s:] Fil:Tengwa hyarmen.svg Hyarmen h [h] Fil:Tengwa hwesta sindarinwa.svg HwestaSindarinwa Fil:Tengwa yanta.svg Yanta -i† [ɪ̯] Fil:Tengwa úre.svg Úrë -u† [ʊ̯]
Anna har ingen eigen lydverdi, men blir brukt saman med eit teikn for palatalisering for å skrive y. Yanta og úre blir brukt for å skrive diftongar. Hyarmen blir brukt for å skrivea h i byrjinga av ord; elles skriv ein aha. Aha blir uttalt [h] i alle posisjonar unntatt framfor t, der den vert uttalt anten [x] etter a, o og u eller [ç] etter e og i. Halla, som også blir transkribert h, har forma av eit vertikalt strek ein skriv framfor lambe og rómen ved uttale utan betoning. Órë blir brukt for å skrive r framfor konsonant og i slutten av ord; rómen blir brukt framfor vokal. Súle blir brukt i ord som historisk er uttala med [θ] (som er transkribert th eller þ); no er uttalen som s. Noldo og nwalme blir brukt i ord som historisk begynte på på [ŋ] og [ŋʷ] (transkribert ñ og ñw). Dei blir no uttalt [n] og [nʷ]. Silme nuquerna og esse nuquerna blir brukt når det skal skrivast ein tehta over, elles bruker ein silme og esse.
Vokalar Vokalar blir i quenya skrivne med tehtar, diakritiska teikn over føregåande konsonant eller over ein telco, ein liten vokal-berar. Lange vokalar blir plassert over ein ára, ein lang vokalberar eller dei blir markert med ein dobbeltskriven tehtan.
Fil:Tehta amatixe 3.svg a [a] Fil:Tehta tecco.svg e [ɛ] Fil:Tehta amatixe 1.svg i [i] Fil:Tehta rempe.svg o [ɔ] Fil:Tehta rempe nuquerna.svg u [u]
Diftongar Diftongar blir skrive med ein kombinasjon av ein tehta og ein av to spesielle tengwar, yanta og úre.
Fil:Quenya diphthong ai.svg ai [aɪ̯] Fil:Quenya diphthong oi.svg oi [oɪ̯] Fil:Quenya diphthong ui.svg ui [uɪ̯] Fil:Quenya diphthong au.svg au [aʊ̯] Fil:Quenya diphthong eu.svg eu [eʊ̯] Fil:Quenya diphthong iu.svg iu [ɪ̯u]
Korpus Diktet «Namárie» ('farvel') er med sine 80 ord lengste teksten på quenya som i Ringdrotten. Den lengste kjende teksten er Oilima Markirya med 90 ord. Tolkien har òg omsett andre tekstar til quenya, som Fader vår og Ave Maria.
Kjelder
Denne artikkelen byggjer på «Quenya» frå , den 9. januar 2013.
Bakgrunnsstoff
Ardalambion – med utførleg informasjon om språka Tolkien konsturerte. (engelsk)
Kategori:J.R.R. Tolkien Kategori:Einskildspråk Kategori:Konstruerte språk