Roy Kelton Orbison (), òg kjend under kallenamnet The Big O, var ein USA-amerikansk songar-låtskrivar, mest kjend for solbrillene, den særeigne, mektige røysta, komplekse songar og mørke, kjenslerike balladar. Orbison voks opp i Texas og byrja å syngje i rockabilly/country and western-band på skulen, før han fekk kontrakt med Sun Records i Memphis. Den største suksessen hans fekk han med Monument Records mellom 1960 og 1964, då 22 av songane hans gjekk inn på topp 40 i Billboard, inkludert «Only the Lonely», «Crying» og «Oh, Pretty Woman». Karrieren hans stagnerte i 1970-åra, men vart vekt til live att då fleire av songane hans vart spelte inn på ny av andre artistar, i tillegg at songen «In Dreams» vart nytta av David Lynch i filmen Blue Velvet (1986).
I 1988 vart han med i supergruppa Traveling Wilburys med George Harrison, Bob Dylan, Tom Petty og Jeff Lynne og han gav ut eit nytt soloalbum. Han døydde av hjarteinfarkt i desember det året, på topp i den nye popularitetsbølgja han fekk oppleve på tampen av livet. Livet hans var prega av tragediar, inkludert dødsfalla til den første kona hans og dei to eldste sønene i forskjellige ulukker.
Røysta til Orbison låg i området mellom baryton og tenor, og musikkforskarar meiner han hadde ei rekkjevidd på tre eller fire oktavar.O'Grady, Terence J. (February 2000). «Orbison, Roy", American National Biography Online. Henta 18. februar 2015 Kombinasjonen av den mektige, lidenskaplege stemma til Orbison, dei komplekse musikalske arrangementa gjorde at mange musikkjournalistar kalla musikken hans opera-aktig og gav han tilnamnet «the Caruso of Rock».Amburn, p. 97.Samanlikningar av musikken og stemma til Orbison med opera, er gjort av Bob Dylan, Tom Waits og låtskrivaren Will Jennings, blant fleire. (Lehman, p. 21.) Både Elvis Presley, Tom Petty og Bob Dylan har sagt at stemma hans var den flottaste og mest særeigne dei hadde høyrt.Amburn, s. 175, 193. Dei fleste mannlege rock and roll-artistane i 1950- og 1960-åra hadde ein utfordrande maskulinitet, medan mange songane til Orbison synte ein roleg og desperat sårbarheit. Han var kjend for å stå heilt i ro og aleine når han heldt konsertar og for å gå med svarte klede og mørke solbriller, noko som gav han ein aura av mystikk.
Orbison vart med i den andre gruppa som vart innlemma i Rock and Roll Hall of Fame i 1987, og talen hans vart halde av Bruce Springsteen. Same året vart han innlemma i Nashville Songwriters Hall of Fame og Songwriters Hall of Fame to år seinare. Rolling Stone plasserte Orbison på 37. plassen på lista si over dei største artistane gjennom tiden, og 13. plassen på lista deira over dei 100 beste songarane.100 Greatest Singers of All Time: Roy Orbison, Rolling Stone website (2009). Henta 19. februar 2015. I 2002 plasserte magasinet Billboard Orbison på 74. plassen på lista si over dei 600 beste plateartistane.Whitburn (2002), p. 524. I 2014 vart Orbison innlemma i America's Pop Music Hall of Fame.
Tidleg liv mini|Wilbarger County Courthouse i Vernon i Texas. mini|Frå Wink i Texas. Roy Kelton Orbison vart fødd i Vernon i Texas, som den mellomste sonen til Orbie Lee Orbison (1913–1984), ein oljearbeidar og bilmekanikar, og sjukepleiaren Nadine Shultz (1914–1992). Begge foreldra til Orbison var arbeidslause under den store depresjonen. I leitinga etter arbeid flytta familien til Fort Worth i barndommen hans. Han gjekk på Denver Avenue Elementary School fram til frykta for polio fekk dei til å reise attende til Vernon. Seinare flytta familien til Wink i Texas. Orbison skildra seinare viktige delar av livet hans i Wink som «fotball, oljefelt, olje, smurning og sand»Escott, Colin (1990). Biography insert to The Legendary Roy Orbison CD box set, Sony. ASIN: B0000027E2 og i seinare år fortalte han at han var letta over å kunne dra frå staden.Ellis Amburn hevdar Orbison vart mobba i Wink og at han etter han vart kjent sa forskjellige ting om heimebyen, der han til ei lokalavis i Texas sa at byen framleis var som ein heim for han, medan han snakka dårleg om byen i Rolling Stone. (Amburn, s. 11–20.)
Alle borna til Orbison-familien hadde dårleg syn, og Roy fekk briller i tidleg alder. Orbison var ikkje særleg sjølvsikker med utsjånaden sin og byrja å farge det neste kvite håret sitt svart då han var ung.Clayson, Alan, p. 3. Han var stille og sjølvutslettande, særs høfleg og imøtekomande og var i følgje biografen Alan Clayson eit produkt av oppveksten i Sørstatane.Clayson, Alan, s. 3, 9. Orbison nølte likevel ikkje med å syngje når han fekk sjansen til det, og ofte fekk han mykje merksemd når han song. Han rekna sjølv stemma si som minneverdig.
På seksårsdagen hans gav faren til Orbison han ein gitar. Orbison sa seinare at då han var sju «var eg ferdig med alt anna»; musikk skulle bli livet hans.Clayson, Alan, p. 7. Den store inspirasjonskjelda til Orbison i barndommen var country. Han likte særleg godt måten Lefty Frizzell song på, med slurvete stavingar.Clayson, Alan, p. 21. Han likte òg Hank Williams og Jimmie Rodgers. Ein av dei første musikarane han høyrte live var Ernest Tubb som spelte frå lasteplanet på ei planvogn i Fort Worth. I vestlege Texas vart han eksponert for mange typar musikk: «sepia»—ein eufemisme for det som vart kjend som rhythm and blues (R&B); tex-mex; orkestral mantovani og zydeco. Zydeco-favoritten «Jole Blon» var ein av dei første songane Orbison song offentleg. Åtte år gammal byrja Orbison å spele for eit lokalt radioprogram. Frå seint i 1940-åra var han programleiar på programmet.Amburn, s. 8, 9.
På vidaregåande skule danna Orbison og somme av venene hans The Wink Westerners, eit uformelt band som spelte kjende countrysongar og Glenn Miller-songar på lokale honky-tonk-barar, og hadde eit radioprogram på KERB i Kermit ein gong i veka.History Maker , Roy Orbison website (2012). Henta 18. februar 2015. Då dei fekk tilbod om $400 for å spele på ein dans, forstod Orbison at han kunne leve av musikken. Etter han var ferdig med Wink High School, kom han inn på North Texas State College i Denton, og planla å studere geologi, slik at han vart sikra arbeid på oljefelta om han ikkje slo gjennom som musikar.Amburn, s. 29–30. Han danna eit nytt band kalla The Teen Kings og song kvar kveld, medan han arbeidde på oljefelta eller studerte på dagtid. Orbison såg at klassekameraten Pat Boone fekk platekontrakt, og dette gjorde han meir bestemt på å bli profesjonell musikar sjølv. Karakterane hans i geologistudiet vart stadig dårlegare og han byta til Odessa Junior College for å bli lærar.
Medan han budde i Odessa, køyrde Orbison til Dallas der han vart sjokkert over å sjå sceneframferda til Elvis Presley, som berre var eitt år eldre han sjølv og ei stigande stjerne i musikkmiljøet.Orbison vart seinare sitert på å ha sagt han «ikkje kunne legge nok vekt på kor sjokkerande [Presley] såg ut og verka for [han] den kvelden». Clayson, Alan, s. 26–27. Johnny Cash turnerte i området i 1955 og spelte på det samle lokale radioprogrammet som the Teen Kings og foreslo for Orbison at han skulle ta ein prat med Sam Phillips ved Sun Records, som rockabillystjernene Elvis Presley, Carl Perkins, Jerry Lee Lewis og Cash spelte for. Orbison møtte Phillips og under praten sa han kort og konsist «Johnny Cash driv ikkje plateselskapet mitt!»Sjølv om både Orbison og Cash har nemnd denne anekdoten fleire år seinare, nekta Phillips for at han var så brysk på telefonen med Orbison eller at han la på. Ein annan i the Teen Kings sa seinare at bandet ikkje møtte Cash før ei veke seinare då dei var på turné med andre artistar frå Sun Records. (Amburn, s. 42–43). men han vart overtydd om å lytte til ein song skriven av Dick Penner og Wade Moore i eit studenthus i North Texas State kalla «Ooby Dooby», som the Teen Kings hadde spelt inn for plateselskapet Je–Wel i Odessa. Phillips vart imponert og tilbaud the Teen Kings ein kontrakt i 1956.
1957–59: Sun Records og Acuff-Rose The Teen Kings drog til Memphis og sjølv om Orbison no var lei «Ooby Dooby», ønskte Phillips at dei spelte inn plata igjen i eit betre studio. Det gnaga i det stille på Orbison at Phillips dikterte kva bandet skulle spele og korleis Orbison skulle syngje han.DeCurtis and Henke, s. 153. Men med produksjonen til Phillips nådde plata Billboard Hot 100 med ein 59. plass og selde 200 000 eksemplar. The Teen Kings turnerte med Sonny James, Johnny Horton og Cash. Inspirert av Elvis Presley framførte Orbison songane på frenetisk vis og «me gjorde alt me kunne for å få applaus, fordi me berre hadde éin hitsong».Clayson, Alan s. 44. The Teen Kings byrja òg å skrive eigne songar, som «Go! Go! Go!» og «Rockhouse», som generelt var i standard rockabillystil. Bandet vart etter kvart oppløyst på grunn av krangling om kven som hadde skrive kva og honorara, men Orbison vart verande i Memphis og bad den då 16 år gamle kjærasten Claudette Frady, å bli med han.Biografien av Alan Clayson kallar kjærasten Orbison for Claudette Hestand. Dei budde heime hos Phillips, der dei sov på separate soverom. I studio konsentrerte Orbison seg om innspelingsmekanikkane. Sam Phillips hugsar at han var meir imponert over gitarspelinga til Orbison enn stemma hans.Amburn, s. 60–61. Ein ballade Orbison skreiv kalla «The Clown» fekk ei heller lunken mottaking. Sun Records-produsenten Jack Clement sa til Orbison etter å ha høyrt songen, at han aldri kom til å bli ein balladesongar.Clayson, Alan, s. 45.
Han opplevde ein smule suksess ved Sun Records og hamna i den indre venekrinsen til Elvis Presley, og henta ein gong ein date for Presley i den rosa Cadillac-en hans. Orbison selde «Claudette», ein song han skreiv om Frady, som han gifta seg med i 1957, til The Everly Brothers og denne kom ut på B-sida til den store hitten deira, «All I Have to Do Is Dream». Det første, og kanskje einaste honoraret Orbison fekk frå Sun Records gjorde at han kunne betale ned lånet på sin eigen Cadillac. Han var likevel frustrert hos Sun, og Orbison slutta gradvis å spele inn musikk, og turnerte rundt i Texas for å tene pengar. I ein sju månader lang periode i 1958 spelte han ikkje noko i det heile tatt.Clayson, Alan, s. 56. Bilen hans vart teken tilbake og i stor pengenaud var han avhengig av familien og vener for å overleve.Amburn, s. 78–79.
I ein kort periode seint i 1950-åra arbeidde Orbison ved Acuff-Rose, eit låtskrivarfirma som hovudsakleg konsentrerte seg om countrymusikk. Etter å ha arbeidd ein heil dag med å skrive ein song, lagde han fleire demolydband, som han så sende til Wesley Rose. Rose prøvde å finne artistar som kunne spele dei inn. Orbison prøvde òg å selje songar han hadde spelt inn, men som var skrivne av andre, til RCA Victor og han fekk særs stor respekt for Chet Atkins, som hadde spelt gitar med Presley. Orbison prøvde seg på ein song skriven av Boudleaux Bryant kalla «Seems to Me». Inntrykket til Bryant av Orbison var «ein forknytt, sjenert gut som verka forvirra av heile musikkindustrien. Eg hugsar måten han song på då - forsiktig, fint, men nesten blygt, som om han plaga nokon med synginga si og at dei kom til å kjefte på han.»Clayson, Alan, s. 62.
Orbison spelte konsertar til seint på natt og budde med kona si og eit ungt barn i ein liten leilegheit, og han tok ofte med seg gitaren i bilen sin og skreiv songar der. Låtskrivaren Joe Melson, som kjende Orbison, banka på bilvindauget hans ein dag i Texas i 1958 og dei to fann ut at dei skulle skrive nokre songar i lag.Clayson, s. 68–69. Under tre innspelingsøkter i 1958 og 1959, spelte Orbison og Melson inn sju songar hos RCA Nashville, med Atkins som produsent, men berre to av songane vart rekna som god nok til at RCA gav dei ut.Zak, s. 32. Wesley Rose sette Orbison i kontakt med produsenten Fred Foster ved Monument Records.
1960–64: Gjennombrot og Monument Records