Мултипла склероза (скратено МС, исто така позната како disseminated sclerosis или encephalomyelitis disseminata) ― автоимуна болест при која има оштетување на масните миелински обвивки на нервните клетки во мозокот и 'рбетниот мозок. Ова оштетување ја нарушува способноста на делови од нервниот систем да пренесуваат сигнали, што резултира со низа знаци и симптоми, кои може да бидат физички, ментални, а понекогаш и психијатриски проблеми. Како посебни симптоми може да јави двоен вид, губење на видот, болка во очите, слабост на мускулите и губење на осет или координација. Болеста обично започнува да се развива на возраст од 20 до 50 години и е двојно почеста кај жените во споредба со мажите. Има распространетост која се движи помеѓу 2 и 150 за 100.000. МС за првпат беше опишана во 1868 година од Жан-Мартин Шаркот.
МС влијае на способноста на нервните клетки во мозокот и `рбетниот мозок да комуницираат едни со други. Нервните клетки комуницираат со испраќање на електрични сигнали наречени потенцијални дејствувања по должината на долги влакна наречени аксони, кои се обвиткани во заштитничка материја наречена миелин.Во МС, сопствениот имунолошки систем на телото го напаѓа и го оштетува миелинот.Кога ќе се изгуби миелинот, аксоните не можат повеќе ефикасно да спроведуваат сигнали. Името мултиплекс склероза се однесува на лузни (scleroses - попознато како мачење или повреди) особени во белата маса од мозокот и `рбетниот мозок, која главно е составена од миелин. Иако се знае многу за механизмите вклучени во процесот на болеста, причината останува непозната. Теориите вклучуваат генетика или инфекции.Пронајдени се исто така различни еколошки фактори на ризик.
Речиси сите невролошки симптоми може да се појават со болеста, и често напреднуваат до телесни и сознајни попречености. МС има неколку форми, со нови симптоми кои настануваат во тајни напади (форми на повторување) или со бавно наталожување со текот на времето (прогресивни форми). Помеѓу нападите симптомите може целосно да исчезнат, но често настануваат трајни невролошки проблеми, особено како што напредува болеста.
Не постои познат лек за МС. Третманите се обидуваат да ги повратат функциите по нападот, да спречат нов напад, и да спречат попреченост. Лековите за МС може да имаат негативни ефекти или да бидат слабо толерирани,и затоа многу пациенти користат алтернативни третмани, и покрај недостатокот од поддржувачки научни студии.Тешко е да се предвиди прогнозата, таа зависи од подвидот на болеста, поединечните одлики на болеста на пациентот, почетните симптомии степенот на попреченост која ја има пациентот како што минува времето. Очекуваниот животен век на пациентите е 5 до 10 години помал од тој на здравото население.
Класификација thumb|Типови на прогресија на МС. Опишани се неколку подвидови, или модели на напредок. Подвидовите го користат минатиот тек на болеста во обид да го предвидат идниот тек. Тие не се важни само за прогноза туку и за терапевтски одлуки. Во 1996 година Националното Друштво за Мултиплекс Склероза во САД стандардизира четири дефиниции за подвидовите: повратно повторувачки, средно прогресивна, примарна прогресивна, и прогресивна повратна.
Повратно-повторувачкиот подвид се одликува со непредвидливи рецидиви проследени со периоди од месеци до години релативно тивка (повлекување) без нови знаци на активност на болеста. Дефицитите настрадани за време на нападите може да се решат или да остават последици, последниот е по често во функција на времето.Ова го опишува почетниот тек на 80% од поединците со МС. Кога дефицитите секогаш се решаваат помеѓу нападите, ова понекогаш се нарекува доброќудна МС, иако пациентите сè уште ќе имаат одреден степен на попреченост на долг рок. Повратно-повторувачкиот подвид обично започнува со клинички изолиран синдром (КИС).Во КИС, пациентот има напади кои укажуваат на демиелинизација, но не ги исполнува критериумите за мултиплекс склероза. Сепак само 30 до 70 % од луѓето со КИС подоцна развиваат МС.
Средно прогресивна МС (понекогаш наречена „галопирачки МС“) опишува околу 65% од тие со почетна повратно-повторувачка МС, која тогаш започнува да имаат прогресивно невролошки пад помеѓу сериозните напади без конечни периоди на повлекување. Може да се појават повремени рецидиви и мали подобрувања. Просечното време помеѓу почетокот на болеста и претворањето од повратно-повторувачка до средно прогресивна МС е 19 години.
Примарно прогресивниот подвид опишува приближно 10 -15% од поединците кои никогаш немаат подобрувања по нивните почетни симптоми на МС. Таа се одликува со напредок на попреченоста од почетокот на болеста, без или со повремени и мали повлекувања и подобрувања. Почетокот на болеста за примарно прогресивниот подвид настанува на поголема возраст за разлика од повратно-повторувачката, но слична по средна возраст на напредок помеѓу повратно-повторувачката и средно прогресивната. И во двата случаи тоа е околу 40 годишна возраст.
Прогресивно повторувачката МС ги опишува индивидуалците кои, од почетокот на болеста, имаат постојан невролошки пад но исто така страдаат и од јасни надредени напади. Ова е најмалото заедничко нешто на сите подвидови.
Опишани се атипични варијанти на МС со нестандардно однесување, кои вклучуваат Девикова болест (Devic's disease), Бало концентрична склероза (Balo concentric sclerosis), Шилдер дифузна склероза (Schilder's diffuse sclerosis) и Марбург мултиплекс склероза(Marburg multiple sclerosis). Постои дебата за тоа дали тие се варијанти на МС или на други болести. Мултиплекс склерозата има поинакво однесување кај децата, треба повеќе време да ја достигне прогресивната фаза. Сепак тие сè уште ја достигнуваат на пониска средна возраст од возрасните.
Знаци и симптоми thumb|upright=1.3|Главни симптоми на мултипла склероза
Личност со МС може да страда речиси од сите невролошки симптоми и знаци, вклучувајќи промени во чувствата како губење на чувствителност или морници, боцкање или отрпнатост (хипоестезија и парестезија), наслабување на мускулите,спазми, мускулни грчеви или тешкотии при движењето, тешкотии во координацијата и балансот (атаксија), проблеми во говорот (дизартрија) или голтање (дисфазија), проблеми со видот (нистагмус,очен невритис вклучувајќи фосфени или диплопија),замор, акутна или хронична болка, и тешкотии со мочниот меур и дебелото црево. Честа појава се и сознајното оштетување од различни степени и емоционални симптоми на депресија или непостојано расположение.Унтховиот синдром, влошување на постоечките симптоми поради изложеност на повисоки температури од вообичаените, Лермитовиот знак, електрична сензација која поминува низ грбот при виткањето на вратот, се особено карактеристични МС иако не се специфични. Главната клиничка мерка за напредок на инвалидностите и сериозноста на симптомите е Статусната Скала на Напредни Попречености или ССНП.
Симптомите на МС обично се појавуваат во епизодни акутни периоди на влошување (наречени повторувања,влошувања или напади),во постепено прогресивни влошувања на невролошките функции, или во комбинација од двете. Нападите на МС често се непредвидливи, се случуваат без предупредувања и без очигледни поттикнувачки фактори со стапка ретко над еден и пол годишно.Меѓутоа,на некои напади, им претходат заеднички предизвикувачи. Нападите многу почесто се појавуваат за време на летото и пролетта. Вирусни инфекции како што се настинка, грип, или гастроентеритис го зголемуваат ризикот од напади.Стресот може исто така д предизвика напад. Бременоста влијае врз подложноста на напади, со помала стапка на напади на секое тримесечје од бременоста.Сепак,во текот на првите неколку месеци по породувањето, се зголемува ризикот од напади. Генерално, бременоста не влијае врз долгорочните попречености. Многу потенцијални предизвикувачи се истражувани и откриено е дека не влијаат на стапката на напади на МС. Не постои доказ дека вакцинирањето и доењето, телесни повреди, или Унтховиот синдром се предизвикувачи на нападите.
Причини
МС најверојатно настанува како резултат на некои комбинации на генетски, еколошки и инфективни фактори, и веројатно други фактори како васкуларни проблеми. Епидемиолошките студии на МС понудија навестувања на можни причини за болеста. Теориите се обидуваат да ги комбинираат познатите податоци во можни објаснувања, но ниту едни не се покажале како конечни.
Генетика
МС не се смета за наследна болест. Сепак, покажан е број на генетски варијации за зголемување на ризикот за развивање на болеста. Ризикот од добивање МС кај роднини на личност со болеста отколку кај општата популација, особено во случај на браќа и сестри, родители, и деца. Болеста има целосна семејна стапка на повторување од 20%. Во случај на монозиготни близнаци, совпаѓање се јавува само кај 35% од случаите, додека опаѓа на околу 5% во случаи на браќа и сестри и дури и помалку кај полубраќа и сестри. Ова укажува на чувствителност која е делумно полигенично управувана.
Се чини дека е почеста кај некои етнички групи отколку кај други.
Покрај студиите, специфични гени се поврзани со МС. Разликите во човечките леукоцит антиген (ЧЛА)систем групи на гени во хромозом 6 служи како главен хистокомпатибилен комплекс (ГХК) кај луѓето - ја зголемува можноста од добивање МС. Најдоследното откритие е врската помеѓу мултиплекс склерозата и алелите на ГХК дефинирани како ДР15(DR15) и ДКу6(DQ6).Други центри покажале заштитен ефект, како ЧЛА-C554 (HLA-C554) и ЧЛА-ДРБ1*11 (HLA-DRB1*11).
Фактори на животната средина
Различни фактори на животната средина, од инфективно и од неинфективно потекло се предложени како ризични фактори за МС. Иако некои се делумно приспособливи, само дополнителни истражувања- особено клинички испитуавња- ќе откријат дали нивното отстранување може да ја спречи МС.
МС е почеста кај луѓе кои живеат подалеку од екваторот, иако постојат многу исклучоци. Зголемената изложеност на сончева светлина може да биде поврзана со поголем ризик од МС. Намаленото производство и примање на витамин Д е главен биолошки механизам користен за објаснување на високиот ризик помеѓу оние кои се помалку изложени на сонце.
Голем стрес исто така може да биде ризичен фактор иако нема цврсти докази. И пушењето се покажа како независен ризичен фактор за развивање МС. Проценета е поврзаност со професионалните изложености и токсини - главно растворливи, но не се постигнати јасни заклучоци. Вакцините исто така се сметат за причински фактори за болеста, сепак, поголем број од студиите не покажуваат поврзаност помеѓу МС и вакцините. Истражувани се и неколку други можни ризични фактори, како што се исхраната и земањето хормони, меѓутоа, потребни сè повеќе докази да се потврди или побие нивната врска со болеста. Костобол се појавува поретко отколку што статистички се очекува кај луѓето со МС, и споредено со нормалните луѓе кај пациентите со МС е пронајдено пониско ниво на уринарна киселина. Ова води до теоријата дека уринарната киселина штити од МС, иако нејзиното точно значење останува непознато.
Инфекции
Многу микроби се предложени за потенцијални предизвикувачи на МС, но ниту еден не е потврден.