Граматиката на италијанскиот јазик има многу сличности со оние на шпанскиот, францускиот и португалскиот јазик кои се дел од Романските јазици. Првата печатена граматика на италијанскиот јазик била онаа напишана од страна на Џован Франческо Фортунио од 1516 год. која била насловена „Граматички правила на народниот јазик“. Оттогаш многу италијански и странски научници публикувале дела посветени на нејзиниот опис. Меѓу другите издадени дела треба да се спомне и Историската граматика на италијанскиот јазик и неговите дијалекти (итал. Grammatica storica della language italiana e dei suoi dialetti) од филологот Герхарт Ролфс која била издадена кон крајот од 60-те години од минатиот век.
Акцент (L'Accento)
Во најголемиот дел од зборовите во италијанскиот јазик, акцентот паѓа на претпоследниот слог: amico, balena, banana, cannone, tartufo, veleno. Акцентот паѓа на третиот слог во зборовите како: asino, clinica, favola, metodo, omero, tecnica, zattera како и во зборовите кои завршуваат на -agine, -aggine, -igine, -iggine, -abile, -evole, -ognolo, -ubile, -cefalo, -crono, -fago, -filo, -fobo како на пример: indagine; testardaggine; origine; fuliggine; disabile; confortevole; azzurrognolo; solubile; microcefalo; isocrono; antropofago; bibliofilo; xenofobo. Многу зборови во италијанскиот јазик (таканаречени parole tronche) имаат графички акцент кој е задолжителен во пишувањето и во изговорот. Такви се на пример следните зборови: ansietà , bontà , caffè, lunedì, maturità , povertà , qualità, virtù. Графичкиот акцент е застапен и кај некои едносложни зборови како: ciò , già, giù, più, può. Графичкиот акцент се пишува кај некои едносложни зборови за да се разликуваат од други кои се пишуваат на ист начин: —che' (poiche, giacche) и che (сврзник и заменка); —dà (глаголот dare) и da (предлог); — è (глаголот essere) и e (сврзник).
Употреба на апостроф (L'Uso dell'apostrofo)
Апострофот (‘) ни овозможува да ја елиминираме последната самогласка од некој збор по кој следува друг збор кој започнува со самогласка. Оваа операција е наречена елизија. Апострофот задолжително се користи во следниве случаи: со определениот член lo и со соодветните членувани предлози (dello, allo, dallo, nello, sullo): l'ago, dell'amico, all'orfano, dall'aereo, nell'olio, sull'occhio со определениот член la и со соодветните членувани предлози (della, alla, dalla, nella, sulla): l'uva, dell'aquila, all'aria, dall'altalena, nell'isola, sull'erba со неопределениот член una и неговите изведени зборови: un'anima; qualcun'altra; nessun'altra кога прилогот ci стои пред формите од глаголот essere кои започнуваат со e и со глаголот entrare: c'e', c'era; c'entra со придавките quello/ quella и bello/ bella кога се наоѓаат пред именки кои започнуваат со самогласка (самогласка): quell'orologio; bell'uomo; quell'amica; bell'aria со придавката santo и santa пред личните именки кои започнуваат со самогласка: sant'Angelo; sant'Enrico; sant'Anna; sant'Elena во следниве изрази со предлогот di: d'oro, d'argento, d'accordo, d'avanzo, d'epoca во следниве изрази со предлогот da: d'altra parte, d'altronde, d'ora in poi во некои изрази како: a quattr'occhi, mezz'ora, nient'altro, senz'altro, sott'occhio, tutt'altro, tutt'e due во формите po' (од poco) и mo' (од modo): Non mi piace nemmeno un po'; Lo dico a mo' di esempio. Именка (Il Sostantivo o il nome)
Секоја именка во италијанскиот јазик има род (машки или женски) и број (еднина или множина). Недостасува средниот род и бројот дуал. Во италијанскиот јазик недостасува исто така и деклинацијата (промена по падежи) како што е случај со латинскиот јазик. Значењата кои другите јазици ги искажуваат со деклинација (падеж), во италијанскиот се искажуваат преку предлози. Именките кои немаат форма за еднина или за множина се наречени дефектни именки (ит.nomi difettivi) како на пример именката le nozze (‘свадба‘). Именките кои имаат идентична форма за еднина и за множина се наречени неменливи (ит.nomi invariabili), како на пример la crisi (‘криза‘ и ‘кризи‘). Основните наставки за именките се следниве: машки род на -o, множина на -i: libro, libri (‘книга/и‘); ragazzo, ragazzi (‘момче/момчиња‘); машки род на -e, множина на -i: fiore, fiori (‘цвеќе/цвекиња‘); giornale, giornali (‘весник/весници‘); машки род на -a, множина на -i: poeta, poeti (‘поет/и‘); problema, problemi (‘проблем/и‘); женски род на -a, множина на -e: donna, donne (‘жена/и‘); scarpa, scarpe (‘чевел/чевли‘); женски на -e, множина на -i: chiave, chiavi (‘клуч/клучеви‘); notte, notti (‘ноќ/и‘). Во италијанскиот јазик неменливи се именките кои завршуваат со самогласка која има графички акцент и оние кои се составени од еден слог (la virtù / le virtù, il re / i re), именките (речиси сите од странско потекло) кои завршуваат со согласка (il bar / i bar), именките кои завршуваат на неакцентирано -i (il bikini / i bikini, la tesi / le tesi), и некои другиL. Serianni, Grammatica italiana; italiano comune e language letteraria, Torino, UTET, 1989. Меѓу именките во италијанскиот јазик кои завршуваат на -а има неколку исклучоци при образувањето на формите за множина. Така на пример, именката l'ala (крило) во множина гласи le ali (крила). Именката la frutta (овошје) во множина обично гласи le frutta. Именките кои завршуваат на -ista можат да бидат од машки или од женски род во зависност од тоа на кој род се однесуваат: il turista (турист) но la turista (туристка); il regista (режисер) но la regista (режисерка). Такви се именките: progressista, artista, ottimista, pessimista и многу други. Именките кои во машки род завршуваат на -tore најчесто имаат своја варијанта во женски род и притоа завршуваат на -trice: l'attore (актер) и l'attrice (глумица); il direttore (директор) и la direttrice (директорка); il pittore (сликар) и la pittrice (сликарка). Некои именки во множина ја менуваат основата на именката: dio (бог) - dei (богови); tempio (храм) - templi (храмови); uomo (човек, маж) - uomini (луѓе, мажи); bue (вол) - buoi (волови); mille (илјада) - mila (илјади). Именките од машки род кои завршуваат во еднина на -co и -go: со претпоследниот тоничен слог имаат множина на -chi и -ghi: fuoco (оган) - fuochi (огнови); albergo (хотел) - alberghi (хотели). Исклучок прават именките: amico (пријател) - amici (пријатели); nemico (непријател) - nemici (непријатели).
Член (L'Articolo)
Постојат два вида на член: определен и неопределен. Формите од определениот член за машки род еднина се следниве: lo, il, l' а за множина: gli и i. Определениот член lo се употребува во следниве случаи: пред именките кои почнуваат со „нечисто S“ (S impura): lo studente - gli studenti; lo Slavo - gli Slavi; lo scoglio - gli scogli; пред именките кои почнуваат со звучни согласки (согласки) ps, pn и x: lo psicologo - gli psicologi; lo pneumatico - gli pneumatici; пред именките кои почнуваат со буквата z: lo zio - gli zii; lo zero - gli zeri; lo zaino - gli zaini.
Заменка (Il Pronome)
Заменката е менлива граматичка категорија чија функција е да ја замени именката, изразот или фразата и да го означи лицето т.е. лицата кои се вршители на дејствијата односно се дел од комуникацијата.
Односни заменки Формите од односната заменка можат да бидат неменливи и менливи. Неменливите форми се che и cui, додека менливата форма е quale / quali на која ѝ претходи определениот член или членуваниот предлог. Во завосност од родот и бројот се менува определениот член и последната самогласка од заменката: il quale, la quale, i quali, le quali; del quale, della quale, dei quali, delle quali итн.
Неменливи форми CHE се употребува доколку односната заменка е подмет (субјект) (како во пример 1) или директен предмет (пример 2): 1. Cerco un vestito che non costi troppo. (Барам фустан кој не чини премногу.). 2. Questo ѐ il vestito che volevo. (Ова е фустанот кој го сакав.).
CUI се употребува доколку односната заменка означува индиректен предмет на кој му претходат различните предлози di, a , da, in, con, su, per, fra, tra итн. (пример 3 и 4): 3. Questo ѐ il ragazzo di cui mi hai parlato? (Ова ли е момчето за кое ми зборуваше?) 4. Questa ѐ la macchina con cui vado al lavoro. (Овој е автомобилот со којшто одам на работа.)
Придавка (L'Aggettivo)
Придавките се дел од говорот кои служат да го изменат на некој начин значењето на именката. Најчестите придавки се описните кои се користат за опишување на некој предмет или лице. Во италијанскиот јазик, придавките имаат два рода (машки и женски) и два броја (еднина и множина). Се согласуваат по родот и бројот со именката на која се однесуваат. Најчестите наставки можат да се групираат во две класи (потекнуваат директно од двете класи на придавки кои се среќаваат во латинскиот јазик):
Класа Род наставка за еднина наставка за множина 1a машки род -o (rosso) -i (rossi) 1a женски род -a (rossa) -e (rosse) 2a м.р. ж.р. -e (verde) -i (verdi)
Исто така, постојат неменливи придавки кои не се менуваат според родот и бројот, како што се на пример некои придавки кои означуваат боја (la penna rosa - le penne rosa - il pastello rosa - i pastelli rosa; истото важи и за придавката blu) и за зборовите од странско потекло (atteggiamento dandy - un gruppo di persone dandy). Генерално, кај придавките во италијанскиот јазик се среќаваат истите неправилности како и кај именките.
Присвојни придавки (Gli Aggettivi possessivi)
лицемашки род еднинаженски род еднинамашки род множинаженски род множина 1о еднина miomiamieimie 2о еднина tuotuatuoitue 3о еднина suo, proprio (1)sua, propria (1)suoi, propri (1)sue, proprie (1) 1о множина nostronostranostrinostre 2о множина vostrovostravostrivostre 3о множина loro, proprio (1)loro, propria (1)loro, propri (1)loro, proprie (1) (1) алтернативна повратна форма
Третото 3о лице еднина е она кое се употребува во учтивата форма која понекојпат се пишува со голема буква: "Le consegno il Suo pacco" (Ќе Ви го доставам Вашиот пакет.)
Прилог (L'Avverbio)
Прилогот е неменлив збор кој служи пред сѐ поблиску да го одреди значењето на глаголот, придавката или на некој друг прилог. На пример со глагол: mangiare poco (да се јаде малку), cantare bene (да се пее убаво), dormire molto (да се спие многу); со придавка: troppo piccolo (премногу мал), poco serio (малку сериозен), assai veloce (премногу брз); со друг прилог: troppo tardi (премногу доцна), molto bene (мошне добро). Многу прилози можат да станат именки доколку им се додаде определен член: il male (зло), il bene (добро). Најчесто прилозите стојат после глаголот: Se vuoi stare bene, non devi mangiare troppo. (Ако сакаш да се чувствуваш добро, не треба да јадеш многу.) Ho scritto in fretta la lettera per inviarla subito. (Го напишав набрзина писмото за да го испратам веднаш.) Прилозите во италијанскиот јазик можат да се поделат на повеќе категории: прилози за начин (avverbi di modo) прилози за време (avverbi di tempo) прилози за количина (avverbi di quantita') прилози за место (avverbi di luogo).
Степени кај прилозите Исто како кај придавките, многу прилози можат да се степенуваат и на тој начин да имаат соодветна форма за компаратив и за суперлатив. Некои прилози, особено оние за начин, ги образуваат формите за компаратив и суперлатив на ист начин како и придавките: Io leggo più velocemente di te. (Јас читам побрзо од тебе.); Le cose procedono velocissimamente/assai velocemente. (Работите се одвиваат пребрзо/мошне брзо.) Прилозите кои се изведени од придавките кои имаат неправилни форми на компаратив и суперлатив, ги формираат степените на споредба на ист начин како тие придавки: Ho dormito meglio ieri. (Вчера спиев подобро.); Ho dormito ottimamente/benissimo. (Спиев одлично.)
Предлог (La Preposizione)
Предлогот е неменлив дел од јазикот која се става пред (од латинските praē = пред и ponĕre = става) некоја именка,заменка, прилог или глагол во инфинитив со цел да го утврди односот меѓу зборовите.