мини|500x500пкс| План на локацијата на светилиштето. Броевите се совпаѓаат со задебелените цифри во текстот на статијата Херајон од Самос — големо светилиште на божицата Хера, на островот Самос, Грција, 6. км југозападно од античкиот град Самос (sovremen Питагорејон). Се наоѓало во нискиот, мочурлив слив на реката Имбрасос, во близина на местото каде што влегува во морето. Доцниот архајски храм во светилиштето бил првиот од гигантските самостојни јонски храмови, но неговите претходници на ова место стигнале до геометрискиот период од 8 век п.н.е.,Cypriote terracotta votive objects date as early as the late 8th century (Gerhard Schmidt, Kyprische Bildwerke aus dem Heraion von Samos, (Samos, vol. VII) 1968). или порано."The inconspicuous beginnings of the altar may perhaps date back to late Mycenaean times" observes the Heraion's excavator, Helmut Kyrieleis, in Kyrielis (1993), p. 128. Како сведоштво за трговската и поморската моќ на Самос за време на Архајска Грција, и неговата исклучителна архитектура, местото на урнатините на храмот, со својот единствен стоечки столб, бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО, заедно со блискиот археолошки локалитет Питагореја во 1992 година.
Историја Основниот мит во срцето на култот на Хера на Самос е оној за нејзиното раѓање. Според локалната традиција, божицата се родила под дрво лигос ( Vitex agnus-castus, „чистото дрво“). На годишниот фестивал наречен Тонеја, „врзувачката“, култната слика на Хера била церемонијално врзана со гранки од лигос, пред да биде однесена до морето за да се измие. Дрвото сè уште се наоѓало на кованицата на Самос во римско време, а Павсаниј споменува дека дрвото сè уште стоело во светилиштето.Kyrieleis (1993) 135; Pedley (2005), 156-7; Pausanias 8.23.5
Малку информации за храмот се зачувани во литературните извори. Најважниот извор е на Херодот, кој постојано се повикува на храмот на светилиштето, нарекувајќи го „најголем од сите храмови што ги познаваме“. Тој го вклучува меѓу трите големи инженерски подвизи на Самос, заедно со тунелот на Евпалин и пристанишниот крт во Питагореја.Herodotus Histories 3.60 Инаку, најголем дел од изворите се расфрлани наводи во дела напишани долго по процутот на светилиштето. Павсаниј, во своето делоОпис на Грција, како клучен извор за повеќето од главните локации на континентална Грција, не го посетил Самос.Helmut Kyrieleis 1993 notes the lack of the kind of orderly descriptive tour Pausanias would have provided (p. 125).
Археолошките докази покажуваат дека областа била локација на населба во раното бронзено време и дека култната активност на местото на олтарот можеби започнала во доцниот микенски период. Првиот храм на Хера бил изграден во осмиот век п.н.е. Врвниот период на просперитет во светилиштето започнал кон крајот на 7 век со првата фаза од монументалната градба, во која се граделе храмот Хекатомпедос II, јужната стоа, две колосални куроси и Светиот пат, кој го поврзувал светилиштето со градот Самос по копно.
Во втората четвртина од 6 век п.н.е., била извршена втора, уште поголема фаза на монументализација, со изградба на монументалниот олтар, северните и јужните згради и храмот Ројкос. Ова брзо било проследено со трета фаза на монументализација, во која Северната зграда била проширена и се започнало со работа на трет, уште поголем храм кој ќе го замени храмот Ројкос. Овој врвен период се совпаѓа со периодот кога Самос бил голема сила во Егејското Море, кулминирајќи со владеењето на тиранинот Поликрат. Во класичниот период Самос потпаднал под атинска доминација и активноста во светилиштето речиси целосно престанало. Заживување на активноста се случила во хеленистичкиот период, кој продолжил и под Римското Царство.Kyrieleis (1993) 128-9Carty (2005) 44 Обожувањето на Хера престанало во 391 н.е., кога теодосијанските едикти забраниле паганско празнување. Христијанска црква била изградена на местото во петтиот век од нашата ера и локалитетот се користел како каменолом во текот на византискиот период."The way in which a Christian cult immediately started up at the site of a pagan cult is a phenomenon which may be frequently observed in Greek sanctuaries" (Kyrieleis 1993, p. 127).
Опис Во текот на илјадагодишната историја на светилиштето, неговиот центар бил олтарот на Хера (7) и последователните храмови спроти него, но исто така содржел неколку други храмови, бројни ризници, стои, свет начин и безброј почесни статуи и други заветни приноси.
Светиот пат мини|Светиот пат Светиот пат бил пат кој се наоѓал од градот Самос до светилиштето, кој првпат бил изграден во околу 600 п.н.е. Онаму каде што Светиот пат ја преминувал реката Имбрасос, била изградена голема земјена брана за да го поддржи патот и да ја пренасочи реката. Претходно, до светилиштето се доаѓало по море, а главниот влез бил на југоисточната страна, во близина на брегот, но изградбата на Светиот пат довела до преориентација на светилиштето, при што главниот влез денес се наоѓа на северната страна на теменос.Kyrieleis (1993) 130.Carty (2005) 38
Светиот пат имал централна улога во религиозните поворки, а неговата важност се покажува со бројните заветни приноси кои ја минале неговата патека и фактот дека многу од структурите на светилиштето го делат неговото порамнување. Тој бил поплочен во 3 век од нашата ера со скапи камени плочи кои се видливи и денес.Kyrieleis (1993) 130.
Храм на Хера Имало низа монументални храмови изградени на приближно истото место западно од олтарот. Од археолошкото ископување се познати многу градежни фази, делумно идентификувани преку фрагменти од покривни ќерамиди.Aenne Ohnesorg, "Archaic roof tiles from the Heraion on Samos", Hesperia 59.1 (January - March 1990:181-192); Ohnesorg divided the archaic tile fragments into five groups of "Laconian" and five or six "Corinthian" types (ca 570 BC onwards), representing ten or eleven roofings; there are also fragmentary antefixes.
Прв храм (Хекатомпедос) мини|Реконструкција на Хекатомпедос (II) (изометриски поглед) Првиот храм, Хекатомпедос (I) (4) или храм од сто метри ја означува првата монументална градба на местото, кој датира од 8 век п.н.е. Ова претставувало долга, тесна зграда направена од ќерпич, со линија од столбови што се протегала низ центарот за да ја поддржат структурата на покривот. Таа била обновена кон крајот на 7 век, во исто време со изградбата на Светиот пат и Јужната Стоа. Оваа втора форма е позната како Хекатомпедос (II) и била приближно 33 метри долга. Ѕидовите биле изградени од варовник наместо од кал; источниот крај останал отворен. По должината на страничните ѕидови имало два реда внатрешни столбови, што значи дека по централната оска имало јасен поглед од влезот до култната статуа. Можеби имало колонадиран трем на источниот крај за да го означи влезот и периперална колонада што се протегала однадвор, но тоа не е сигурно.Kyrieleis (1993) 126 & 130; Carty (2005) 44; Pedley (2005) 157-8.
Втор храм (храмот на Ројкос) Многу поголем храм бил изграден од архитектите Ројкос и Теодорос и е познат како храмот Ројкос (2). Тој бил околу 100 метри долг и 50 метри широк. На предната страна имал длабок покривен пронаос со квадратен план, пред затворена цела. Целата и пронаосот биле поделени на три еднакви патеки со два реда столбови кои марширале по пронаосот и низ храмот. Периптерална колонада го опкружувала храмот, кој бил длабок два реда (диптерална). Имал дваесет и еден столб на секоја долга страна, десет столба на задната страна и осум на предната страна. Столбовите стоеле на необични торусни основи кои биле хоризонтално испакнати. Храмот формирал единица со монументалниот олтар на Хера на исток, кој ја делел неговата траса и оска.Kyrieleis (1993) 133-4; Pedley (2005) 159-160. Многу столбови биле уништени; можеби ова било оставено за подоцнежен датум, како што вообичаено се правело откако биле подигнати. Од овој храм не преживеале капители, но се присутни некои карактеристики од раниот јонски ред.Lawrence, A. W., Greek Architecture, p. 132-133, 1957, Penguin, Pelican history of art
Долго време, датумот на овој храм бил спорен, но ископувањата во 1989 година откриле дека работите на него започнале во одреден момент помеѓу 600 и 570 година п.н.е., а биле завршени околу 560 година п.н.е. Стоел само околу една деценија пред да биде уништен околу 550 п.н.е., кога можеби бил соборен од земјотрес или демонтиран бидејќи мочурливото тло и лошите темели го направиле опасно нестабилен. Голем дел од неговиот камен бил повторно искористен во изградбата на неговиот наследник, Големиот храм.
Храмот Ројкос бил првиот од масивните јонски храмови, како храмот на Артемида во Ефес, кој би бил изграден во западна Мала Азија и Егејот за време на архајскиот и класичниот период. Хелмут Кирилеис забележува дека „мора да има централно значење за развојот на монументалната јонска архитектура“ поради оваа причина.
Трет храм (храм на Поликрат) мини|Реконструкција на Големиот храм По уништувањето на храмот Ројкос, бил изграден уште поголем храм на 40 метри на запад, кој е познат како „Големиот храм“ или „Храмот Поликрат“ (3), по познатиот тиранин од Самос кој владеел околу времето на неговата изградба. Овој храм бил 55 метри широк и 108 метри долг, еден од најголемите со катски план.
Првите темели на целата биле поставени во втората половина на шестиот век и обично се поврзуваат со владеењето на Поликрат. Темелите на перипералната колонада и пронаосот биле поставени дури околу 500 г.п.н.е. Изградбата продолжила во римскиот период, но овој храм никогаш не бил целосно завршен. Култната статуа на крајот била пренесена во римскиот храм, иако во неа продолжиле да се чуваат други статуи и завети.Kyrieleis (1993) 134.
Географот Страбон, кој пишувал на почетокот на првиот век од нашата ера, дал свој опис на храмот:Во византиско време, храмот служел како каменолом, така што на крајот бил демонтиран до самите темели, оставајќи ги само темелите и една шахта, која се смета дека била задржана како пловидбена точка за бродовите.Kyrieleis (1993) 125-6
Римски храм Во одреден момент во римскиот период, бил изграден помал римски храм (5) за да се смести култната слика источно од Големиот храм, кој останал во изградба. Во петтиот век од нашата ера, овој храм бил срушен и каменот бил искористен за изградба на црква на местото.Kyrieleis (1993) 127.
Олтар лево|мини| Сполија на Големиот олтар Постојат археолошки докази за активност на местото на олтарот (7) од доцниот микенски период, но првата градба била изградена во деветтиот век п.н.е. Оваа груба и неукрасена камена градба била со должина од 2.5 метри x 1.25 метри.Pedley (2005), 156-7
Бил обновен седум пати, достигнувајќи ја својата конечна монументална форма во 6 век во исто време со изградбата на храмот Ројкос, кој бил изграден на истата траса и оска. Правоаголниот олтар бил приближно 35 метри долг (север-југ), 16 метри широк (исток-запад) и 20 метри висок (горе-долу). Целата западна страна се состоела од скалила, кои водела до рамна платформа на која се вршеле жртви, која била опкружена со низок ѕид од северната, источната и јужната страна. Низа флорални и животински релјефи се провлекувале околу ѕидот на олтарот на нивото на платформата и на врвот на нискиот ѕид. Олтарот продолжил да се користи по уништувањето на храмот Ројкос, на крајот добил реновирање во римскиот период.Kyrieleis (1993), p.128; Pedley (2005), 161-2
Животните коски пронајдени на локацијата покажуваат дека поголемиот дел од жртвите биле целосно израснати крави. Имало и доста овци и свињи, како и неколку елени. На местото не биле пронајдени коски на бутот; Кирилеис сугерира дека тоа можеби е затоа што биле изгорени на олтарот или можеби затоа што им биле дадени на свештениците како посебен дел Kyrieleis 1993, p.137-8