Адријанов ѕид (), исто така познат како Римски ѕид, Пиктски ѕид или Vallum Aelium на латински) — поранешно одбранбено утврдување на римската провинција Британија, започнат во 122 година во времето на царот Адријан. Тргнувајќи од Волсенд на реката Тајн на исток до Боунс-он-Солвеј на запад од сегашната северна Англија, тој претставувал камен ѕид со големи ровови пред и зад него што ја поминувало целата ширина на островот. Војниците биле поставени по должината на линијата на ѕидот во големи тврдини, помали замоци и одбранбени места. Покрај одбранбената воена улога на ѕидот, неговите порти можеби биле царински пунктови. мини|Поглед на ѕидот на Адријан што ја покажува неговата должина и висина. Исправените камења на него се современи, за да ги одвратат луѓето да одат по него. Патеката на ѕидот на Адријан обично се протега многу блиску до ѕидот. Речиси целата стоечка ѕидарија била отстранета во раното современо време и се користела за локални патишта и фарми. Ниту еден од нив не стои на првобитната висина, но современата работа изложила голем дел од основите, а некои сегменти прикажуваат неколку курсеви на современата реконструкција на ѕидање. Многу од ископаните тврдини на или во близина на ѕидот се отворени за јавноста, а разни музеи во близина ја прикажуваат неговата историја. Како најголема римска археолошка карактеристика во Британија, ѕидот е долг 117.5 километри и поминува во северна Англија. Се смета за британска културна икона, и е една од главните антички британски туристички атракции. Тој бил прогласен за светско наследство на УНЕСКО во 1987 година Антониновиот ѕид изграден со бусен во она што денес е средна Шкотска, кој накратко го заменил Адријановиот ѕид пред да биде напуштен, бил прогласен за светско наследство во 2008 година
Адријановиот ѕид ја означувал границата помеѓу Римска Британија и неосвоената Каледонија на север. Ѕидот целосно лежи во Англија и никогаш не ја формирал англо-шкотската граница, иако понекогаш лабаво или колоквијално се опишува како таков.
Димензии мини| Лимес и Адријановиот ѕид (латински со англиски превод) Должината на ѕидот била 80 римски милји (единица должина еквивалентна на околу 1.620 јарди или 1.480 метри), или 73 денешни милји (117 километри). Ѕидот ја опфатил целата ширина на островот, од Волсенд на реката Тајн на исток до Боунс-он-Солвеј на запад.
Не долго откако започнала изградбата на ѕидот, неговата ширина била намалена од првично планираните до околу , или уште помалку во зависност од теренот. Некои делови во прв случај биле изградени од трева и дрва, а за нив може да бидат потребни децении за да се изменат и заменат со камен.
Беда Почитуваниот, монах и историчар кој починал во 735 година, напишал дека ѕидот бил висок , а доказите сугерираат дека можеби бил неколку стапки повисок при неговото формирање.
Низ должината на ѕидот имало стражарска кула на секоја третина од километар, која исто така обезбедувала засолниште и сместување за римските трупи во овие одбранбени места.
Рута десно|мини| Пат на ѕидот на Адријан, речиси од брег до брег мини|Карта за истражување на ордените на ѕидот на Адријан, објавена во 1964 година. Ревидирано и ажурирано издание било објавено во 2010 година. десно|мини| Делови од Адријановиот ѕид сè уште остануваат, особено во неговиот ридски централен сектор. Останува малку во низинските предели, каде што се користел како извор на камен за нови градби. Адријановиот ѕид се протегал западно од Сегедунум кај Волсенд на реката Тајн, преку Карлајл и Киркандрус-на-Еден, до брегот на Солвеј Фирт, завршувајќи на кратко, но непознато растојание западно од селото Боунс-на-Солвеј. Трасата била малку северно од Станегејт, важен римски пат изграден неколку децении порано за да ги поврзе двете тврдини кои чувале важни речни премини: Корстопитум (Корбриџ) на реката Тајн и Лугувалиум (Карлајл) на реката Еден. Современите патишта A69 и B6318 го следат текот на ѕидот од Њукасл на Тајн до Карлајл, потоа долж северниот брег на Камбрија (јужниот брег на Солвеј Фирт).
Дел од централниот дел на ѕидот ги следи природните карпи на стрмнината на карпестата формација Вин Сил.
Иако ѕидот завршува во близина на Боунс-он-Солвеј, ова не го означува крајот на линијата на одбранбени структури. Познато е дека системот на замоци и одбранбени столбови продолжил по должината на брегот на Камбрија до Рисехоу, јужно од Мерипорт. За целите на класификација, замоците западно од Боунс-он-Солвеј се нарекуваат Милјифорлети.
Цел на изградбата десно|мини| Адријановиот ѕид свртен кон исток кон Краг Лоф. Карпестиот излив е прагот Вин, од вулканско потекло. Адријановиот ѕид веројатно бил планиран пред посетата на Адријан на Британија во 122 година. Според обновените фрагменти од песочник пронајдени во Јароу, кои датираат од 118 или 119 година, желбата на Адријан била да го задржи „непроменето царството“, кое му било наметнато преку „божествена инструкција“. По доаѓањето на Адријан на царскиот престол во 117 година, имало немири и востанија во Римската Британија и од народите од различни освоени земји низ царството, вклучувајќи ги Египет, Јудеја, Либија и Мавретанија. Овие проблеми можеби влијаеле на неговиот план за изградба на ѕидот, како и на неговата изградба на граници кои денес се познати како лимес во други области на царството, како што е Лимес Германик во денешна Германија.
Научниците не се согласуваат околу тоа колкава закана навистина им претставувале жителите на северна Британија на Римјаните и дали постоела некаква економска предност во одбраната и гарнизонирањето на фиксна линија на одбрана како ѕидот, наместо да се освои и анексира она што станало Нортамберленд и Шкотските низини и потоа одбрана на територијата со полабав распоред на тврдини. Меѓутоа, Адријан и неговите советници создале решение за нивните проблеми што останале релевантни со векови.
Примарната цел на ѕидот била како физичка бариера да го забави преминувањето на напаѓачите, луѓе кои имале намера да ја преминат неговата линија за животни, богатство или робови, а потоа да се вратат со својот плен. Латинскиот текст Historia Augusta вели:Не само самиот ѕид го поддржува ова толкување; јами познати како ципи често се наоѓаат на бермата или рамната површина пред ѕидот.Julius Caesar gives a detailed description of the making of cippi pits in Book VII, Chapter 73 of his Commentarii de Bello Gallico, as part of his account of his siege of Vercingetorix in Alesia. Овие јами држеле гранки или мали стебла на дрвја заплеткани со наострени гранки. Тие би го отежнале нападот на ѕидот. Може да се смета како римски еквивалент на бодликава жица, мерка за одложување на непријателскиот напад и задржување на напаѓачите во домет на проектилите на бранителите. Завесниот ѕид не бил главна одбранбена линија со континуирана борба, туку целта била да го одврати случајниот премин и да биде точка за набљудување што може да ги предупреди Римјаните за дојдовен напад и да ги забави непријателските сили, така што дополнителните трупи би можеле да пристигнат за поддршка.
Покрај одбранбената структура направена за да ги држи луѓето надвор, ѕидот исто така ги задржал луѓето во римската провинција. Движењето би се канализирало низ портите во ѕидот, каде што би можело да се надгледува за информации, да се спречи или дозволи како што е соодветно и да се оданочува.
Ѕидот имал и психолошко влијание:Скоро три века, до крајот на римското владеење во Британија во 410 година од нашата ера, Адријановиот ѕид беше најјасната изјава за моќта, снаодливоста и решителноста на поединечниот цар и на неговото царство.Ѕидот не претставувал само одбранбена структура, туку и симболична изјава за царската моќ на Рим, означувајќи ја границата помеѓу таканаречениот цивилизиран свет и неосвоената варварска дивина. Како што објаснува британскиот археолог Нил Фокнер, „ѕидот, како и другите големи римски гранични споменици беше исто толку пропагандна изјава колку и функционален објект“. Постојат некои докази дека ѕидот на Адријан првично бил покриен со гипс, а потоа варосан: неговата сјајна површина би ја рефлектирала сончевата светлина и би била видлива со неколку километри наоколу.
Градба мини| Бронзената глава на Адријан, кој ја нарачал изградбата на ѕидот, пронајдена во 1834 година во реката Темза во Лондон, околу 450 километри јужно од Адријановиот ѕид Адријан ставил крај на политиката на неговиот претходник Трајан за проширување на царството и наместо тоа се фокусирал на одбрана на тогашните граници, имено во тоа време Британија. Како Август, Адријан верувал во искористување на природните граници како што се реките за границите на царството, на пример Еуфрат, Рајна и Дунав. Велика Британија, сепак, немала никакви природни граници што би можеле да послужат за оваа цел - да ја подели провинцијата контролирана од Римјаните од келтските племиња на север.
Со изградбата која започнала во 122 година, целата должина на ѕидот била изградена со наизменична серија тврдини, во секоја сместувале 600 луѓе, и на километари замоци со екипаж, управувани од „помеѓу 12 и 20 мажи“.
Биле потребни шест години за да се изгради поголемиот дел од Адријановиот ѕид со делата од три римски легии - II августов легион, VI победнички легион и XX победнички валериев легион, со вкупно 15.000 војници, плус некои членови на римската флота. Изградбата на ѕидот не била надвор од областа на експертизата на војниците; некои би се обучиле да бидат геодети, инженери, ѕидари и столари.
„Широк ѕид“ и „тесен ѕид“ лево|мини| Подножјето на ѕидот, покажувајќи ја точката на која се спојуваат Широкиот ѕид и Тесниот ѕид Робин Џордж Колингуд навел докази за постоење на широк дел од ѕидот и обратно тесен дел. Тој тврдел дека плановите се смениле за време на изградбата на ѕидот и неговата вкупна ширина била намалена.
Широките делови од ѕидот се широки околу а тесните делови потенки, околу широки. Утврдено е дека некои од тесните делови биле изградени на широки темели, кои се претпоставува дека биле изградени пред да се сменат плановите. Врз основа на овие докази, Колингвуд заклучил дека ѕидот првично требало да биде изграден помеѓу денешниот Њукасл и Боунес, со еднаква ширина од десет римски стапки, сите од камен. По завршувањето, единствено три петтини од ѕидот бил изграден од камен; преостанатиот западен дел бил ѕид од трева, подоцна повторно изграден во камен. Плановите веројатно се промениле поради недостаток на ресурси.
Во обид да се зачуваат ресурсите понатаму, ширината на источната половина била намалена од првобитните десет римски стапки на осум, а останатите камења од источната половина се користеле за околу 8 километри од ѕидот на тревникот на запад. Ова намалување од оригиналните десет римски стапки на осум го создал таканаречениот „тесен ѕид“.
Валум мини|Оваа конструкција слична на ров е дел од Валум. Овој дел се наоѓа во близина на Милјакасл 42. Веднаш јужно од ѕидот има 10 стапки (3 м) длабока конструкција слична на ров со две паралелни могили што се протегаат северно и јужно од него, позната како Валум. Валумот и ѕидот се движат повеќе или помалку паралелно речиси по целата должина на ѕидот, освен помеѓу тврдините Њукасл и Волсенд на источниот крај, каде што Валум можеби се сметал за излишно како бариера поради непосредната близина на реката Тајн. Двојната патека на ѕидот и Валумот навеле многу мислители од 19 век да ја забележат и размислат нивната врска еден со друг.
Се смета дека некои докази покажуваат дека трасата на ѕидот била поместена за да се избегне Валумот, веројатно укажувајќи на тоа дека Валумот е постара градба. Затоа, Р.Г. Колингвуд тврдел во 1930 година дека Валумот бил изграден пред ѕидот во неговата последна форма. Колингвуд, исто така, се запрашал дали Валумот е оригинална граница изградена пред ѕидот. Врз основа на ова, ѕидот би можел да се гледа како нова, заменска граница, изградена за да ја зацврсти границата на Римјаните на нивната територија.