オニノヤガラ属(オニノヤガラぞく、学名:Gastrodia、和名漢字表記:鬼の矢柄属)はラン科の属の一つ。
特徴 地生の無葉緑菌従属栄養植物。光合成を行わず、葉緑素を持たない多年草。地下には太く肥厚する根茎がある。茎は直立し、鱗片葉を鞘状にまばらにつける。花は総状花序につき、花被片は合着して筒状になり、先端が3-5裂する。
本属のうち、ヤツシロランの仲間(Codonanthus 節に属する種)は、花の高さが地表すれすれからせいぜい15cmと低く、花色は褐色を基調として目立たず、開花期も短い。花後には茎を高さ30-40cmに伸ばし結実する。結実個体では種の同定が困難なものが多い。
2013年に発見されたツボミヤツシロラン(台湾、沖縄)とタケシマヤツシロランランの新種、鹿児島で発見=光合成、開花せず-京大 時事通信(2013年11月7日18時43分 配信)(鹿児島県三島村竹島)、翌年発見されたヌカヅキヤツシロラン(鹿児島県三島村竹島)、2016年発見されたクロシマヤツシロラン(鹿児島県三島村黒島)は光合成を行わないうえ、開花もしない(自動自家受粉する)きわめて珍しい種である。2019年に発見されたアマミヤツシロランも同様の生態と推察されているK. Suetsugu 2019 Gastrodia amamiana (Orchidaceae; Epidendroideae; Gastrodieae), a new completely cleistogamous species from Japan. Phytotaxa 413(3): 225-230.。
分布 アフリカ、インド、マレーシア、オーストラリア、ニュージーランド、東アジアに約100種あり、日本では約20種が知られる。
また、トカラヤツシロラン(2002年発見)鹿児島県三島村竹島、黒島及び台湾にのみ、また、タケシマヤツシロラン(2013年発見)は鹿児島県三島村竹島にのみ生息が確認されている地域性固有種である。
ほかにも特に2010年代以降、琉球列島では新産地の発見(例えばそれまで台湾でしか見つかっていなかったヤクシマヤツシロランやタブガワヤツシロランが屋久島等で発見されたり、ツボミヤツシロランが沖縄で発見されたり、クロヤツシロランやナンゴクヤツシロランが奄美群島で見つかったりなど)や、新種(ヤンバルヤツシロラン、アマミヤツシロラン、オオハルザキヤツシロランなど)の発見や、あるいはハルザキヤツシロランと思われていたものがヤンバルヤツシロラン(奄美群島)やフユザキヤツシロラン(西表島)と判明Kenji Suetsugu, Rin Aoki & Shingo Kaneko 2023 Resurrection and emended description of Gastrodia foetida (Orchidaceae). Phytotaxa 583 (3): 251–259.したりと新発見が相次いでいる。
種 The Plant ListThe plant list 、Plants of the World Online KewPlants of the World Online Kewなどより Gastrodia abscondita J.J.Sm. Kraenzl. Gastrodia agnicellus Hermans & P.J. Cribb ヤクシマヤツシロラン Gastrodia albida T.C.Hsu & C.M.Kuo アマミヤツシロラン Gastrodia amamiana Suetsugu Gastrodia angusta S. Chow & S.C. Chen Gastrodia appendiculata C.S.Leou & N.J.Chung Gastrodia arunachalensis S.N.Hegde & A.N.Rao Gastrodia ballii P.J.Cribb & Browning ムニンヤツシロラン Gastrodia boninensis Tuyama フサザキムニンヤツシロラン Gastrodia boninensis Tuyama f. botrytis Tuyama Gastrodia cajanoae Barcelona & Pelser Gastrodia callosa J.J.Sm. Gastrodia celebica Schltr. ツボミヤツシロラン Gastrodia clausa T,C.Hsu,S,W.Chung & C. M. Kuo アキザキヤツシロラン Gastrodia confusa Honda & Tuyama Gastrodia crassisepala L.O.Williams Gastrodia crebriflora D.L.Jones Gastrodia crispa J.J.Sm. Gastrodia cunninghamii Hook.f. Gastrodia dyeriana King & Pantl. オニノヤガラ Blume シロテンマ Gastrodia elata Blume f. pallens (Kitag.) Tuyama アオテンマ Gastrodia elata Blume f. viridis (Makino) Makino ex Tuyama Gastrodia entomogama D.L.Jones Gastrodia exilis Hook.f. Gastrodia falconeri D.L.Jones & M.A.Clem. Gastrodia fimbriata Suddee Gastrodia flavilabella S.S.Ying Gastrodia flexistyla T.C.Hsu & C.M.Kuo ヌカヅキヤツシロラン Gastrodia flexistyloides フユザキヤツシロラン Gastrodia foetida Koidz. Gastrodia fontinalis T.P.L in Gastrodia fujianensis Liang Ma, Xin Y. Chen & S.P. Chen Gastrodia fontinalis T.P.Lin ナヨテンマ Gastrodia gracilis Blume Gastrodia grandilabris Carr コンジキヤガラ (Blume) Lindl. ヒスイヤガラ Gastrodia javanica (Blume) Lindl. f. thalassina Yokota Gastrodia kachinensis X.H. Jin & L.A. Ye Gastrodia kaohsiungensis T.P. Lin クロシマヤツシロラン Gastrodia kuroshimensis Suetsugu Gastrodia lacista D.L.Jones Gastrodia leoui T.C. Hsu & C.M. Kuo Gastrodia leucochila T.C. Hsu & Z.H. Chen オオハルザキヤツシロラン Gastrodia longiflora Suetsugu Gastrodia longistyla Q. Liu, J.D. Ya & X.H. Jin Gastrodia longitubularis Q.W.Meng, X.Q.Song & Y.B.Luo Gastrodia madagascariensis Schltr. ex H.Perrier Gastrodia major Aver. Gastrodia menghaiensis Z.H.Tsi & S.C.Chen Gastrodia minor Petrie Gastrodia mishmensis A.N.Rao, Harid. & S.N.Hedge Gastrodia molloyi Lehnebach & J.R. Rolfe Gastrodia nantoensis T.C. Hsu & C.M. Kuo ex T.P. Lin ハルザキヤツシロラン Gastrodia nipponica (Honda) Tuyama ヤンバルヤツシロラン Gastrodia nipponicoides Suetsugu ツツザキヤツシロラン Gastrodia okinawensis Suetsugu Gastrodia papuana Schltr. Gastrodia peichatieniana S.S.Ying Gastrodia phangngaensis Suddee, Sirim. & Chamch. Gastrodia procera G.W.Carr クロヤツシロラン Gastrodia pubilabiata Sawa Gastrodia punctata Aver. Gastrodia putaoensis X.H. Jin Gastrodia queenslandica Dockrill Gastrodia rubinea T.P. Lin Gastrodia rwandensis Eb.Fisch. & Killmann Gastrodia sabahensis J.J.Wood & A.L.Lamb Gastrodia selabintanensis Tsukaya & A. Hidayat R.Br. ナンゴクヤツシロラン Gastrodia shimizuana Tuyama Gastrodia silentvalleyana C.S.Kumar, P.C.S.Kumar, Sibi & S.Anil Kumar Gastrodia similis Bosser Gastrodia solomonensis T.C. Hsu Gastrodia spatulata (Carr) J.J.Wood Gastrodia sui C.S.Leou, T.C.Hsu & C.R.Yeh Gastrodia surcula D.L.Jones Gastrodia taiensis Tuyama タケシマヤツシロラン Gastrodia takeshimensis var. takeshimensis Suetsugu シラタニヤツシロラン Gastrodia takeshimensis var. shirataniensis Suetsugu Gastrodia tembatensis P.T. Ong & P. O'Byrne Gastrodia theana Aver. トカラヤツシロラン Gastrodia tokaraensis Yokota et Umata Gastrodia tonkinensis Aver. & Averyanova F.Y.Liu & S.C.Chen Gastrodia umbrosa B. Gray Gastrodia uraiensis T.C.Hsu & C.M.Kuo Gastrodia urceolata D.L.Jones Gastrodia verrucosa Blume Gastrodia vescula D.L.Jones Gastrodia wuyishanensis Da M.Li & C.D.Liu Gastrodia zeylanica Schltr. Gastrodia x nippouraiensis Suetsugu & T.C. Hsu
脚注
参考文献 佐竹義輔・大井次三郎・北村四郎他編『日本の野生植物 草本Ⅰ単子葉類』(1982年)平凡社 米倉浩司・梶田忠 (2003-) BG Plants 和名−学名インデックス」(YList)