A Legio X Gemina,En galego, Lexión Décima Xemelga. foi unha lexión romana recrutada cara ao ano -70 na Galia Cisalpina e enviada á Galia Narbonense como gornición de defensa desta provincia. As probas atopadas no seu campamento de Vindobona e o descrito na Notitia dignitatum indican que a súa existencia se prolongou até comezos do século V. Como case todas as lexións de Xulio César, o seu símbolo foi o touro. Inicialmente esta lexión levou o sobrenome de EquestrisXulio César, A guerra das Galias. I, 38, 42, 43, 46; CIL III 503: C(aio) Aurelio P(ubli) f(ilio) Quir(ina) veter(ano) leg(ionis) X Eq(uestris) aedil(iciis) ornament(is)/ D I[---] datis [---]o C(ai) [f(ilio)] Qu[i]r(ina) [P]rocu[---]/ CI[---]IAROVIV[---]T aedi[l]i d(ecreto) d(ecurionum) [---]/ LINNAE[--- hon]orato IOCOONES[--- h]onorato [---]/ FPRIQE[---]/ C(aio) Aurelio C(ai) f(ilio) IA[---]IRX[---] Prisco VIvir(o); CIL III 508: C(aius) Vetullus M(arci) f(ilius)/ Qui(rina) signifer/ leg(ionis) X Equ(estris); Patras 156: L(ucio) Aemilio L(uci) f(ilio) Qui(rina)/ cent(urioni) [l]eg(ionis) X Eq(uestris) IIvir(o)/ P(ublio) Aem[ilio L(uci) f(ilio) Qui(rina)]/ cent(urioni) l[eg(ionis) eiusdem, as tres inscricións proceden de Patras (Grecia) debido a que Xulio César a utilizou unha vez como cabalaría; tamén foi coñecida como Legio X Venerea,CIL V 4191, Bagnolo, Italia: C(aius) Lanius/ C(ai) f(ilius) Ani(ensi) de/ leg(ione) X Vener(ia) C(aius) Lanius C(ai) l(ibertus)/ Eros filius/ de suo xa que o propio Xulio César dicía que a gens Iulia descendía da deusa Venus. Das orixes ao final da segunda guerra civil (-70 a -44).
A Legio X fora recrutada posibelmente cara ao ano -70 e destinada á Galia Narbonense, participando na década dos anos -60 na guerra contra a tribo gala dos alóbroxes.
A Lex Vatinia de -59, ampliada cun senatusconsultum dese mesmo ano, asignou a Xulio César o goberno das provincias de Ilírico, Galia Cisalpina e Galia Transalpina para un proconsulado de cinco anos que empezaba no ano -58. Nesta última provincia estaba estacionada a Legio X, converténdose nunha das unidades claves para que Xulio César conquistase a Galia, xa que este a consideraba a lexión máis segura e fiábel.Xulio César, A guerra das Galias. I, 7, 2: Provinciae toti quam maximum potest militum numerum imperat (erat omnino in Gallia ulteriore legio una), pontem, qui erat ad Genavam, iubet rescindi.Xulio César, A guerra das Galias. I, 40, 15: Quod si praeterea nemo sequatur, tamen se cum sola decima legione iturum, de qua non dubitet, sibique eam praetoriam cohortem futuram. Huic legioni Caesar et indulserat praecipue et propter virtutem confidebat maxime; íb. I, 41, 2: X. legio per tribunos militum ei gratias egit quod de se optimum iudicium fecisset, seque esse ad bellum gerendum paratissimam confirmavit; Dión Casio. XXXVIII, 46, 3; íb. XXXVIII, 47, 2; Frontino, Estrataxemas. I, 11, 3: C. Caesar adversus Germanos et Ariovistum pugnaturus confusis suorum animis pro contione dixit, nullius se eo die opera nisi decimae legionis usurum: quo consecutus est, ut decimani tamquam praecipuae fortitudinis testimonio cogerentur et ceteri pudore, ne penes alios gloria virtutis esset.
Ao longo de todas as campañas de Xulio César na Galia xogou un importante papel no seu éxito militar e por esta razón transformouse na súa lexión preferida. O epíteto Equestris conseguiuno ao escoltar a Xulio César durante a súa entrevista co caudillo suevo Ariovisto, cando os seus infantes foron montados de a cabalo para poder contrarrestar, se fose preciso, a cabalaría do pobo xermano.Xulio César, A guerra das Galias. I, 42: Cognito Caesaris adventu Ariovistus legatos ad eum mittit: quod antea de conloquio postulasset, id per se fieri licere, quoniam propius accessisset seque id sine periculo facere posse existimaret. Non respuit condicionem Caesar iamque eum ad sanitatem reverti arbitrabatur, cum id quod antea petenti denegasset ultro polliceretur, magnamque in spem veniebat pro suis tantis populique Romani in eum beneficiis cognitis suis postulatis fore uti pertinacia desisteret. Dies conloquio dictus est ex eo die quintus. Interim saepe cum legati ultro citroque inter eos mitterentur, Ariovistus postulavit ne quem peditem ad conloquium Caesar adduceret: vereri se ne per insidias ab eo circumveniretur; uterque cum equitatu veniret: alia ratione sese non esse venturum. Caesar, quod neque conloquium interposita causa tolli volebat neque salutem suam Gallorum equitatui committere audebat, commodissimum esse statuit omnibus equis Gallis equitibus detractis eo legionarios milites legionis X., cui quam maxime confidebat, imponere, ut praesidium quam amicissimum, se quid opus facto esset, haberet. Quod cum fieret, non inridicule quidam ex militibus X. legionis dixit: plus quam pollicitus esset Caesarem facere; pollicitum se in cohortis praetoriae loco X. legionem habiturum ad equum rescribere.
Ao comezo da guerra das Galias, a Legio X Equestris participou nas operacións que conduciron á contención e derrota dos helvecios, cuxa migración afectara ás tribos galas aliadas con Roma, na batalla de Bibracte.Xulio César, A guerra das Galias. I, 8, 1: Interea ea legione quam secum habebat militibusque, qui ex provincia convenerant, a lacu Lemanno, qui in flumen Rhodanum influit, ad montem Iuram, qui fines Sequanorum ab Helvetiis dividit, milia passuum XVIIII murum in altitudinem pedum sedecim fossamque perducit.Xulio César, A guerra das Galias. I, 24, 2-3: Ipse interim in colle medio triplicem aciem instruxit legionum quattuor veteranarum; in summo iugo duas legiones quas in Gallia citeriore proxime conscripserat et omnia auxilia conlocavit, ita ut supra se totum montem hominibus compleret; impedimenta sarcinasque in unum locum conferri et eum ab iis qui in superiore acie constiterant muniri iussit. Helvetii cum omnibus suis carris secuti impedimenta in unum locum contulerunt; ipsi confertissima acie, reiecto nostro equitatu, phalange facta sub primam nostram aciem successerunt.
Durante as campañas que Xulio César levou a cabo ao longo da conquista das Galias, estivo presente na batalla contra os nervios e o resto das tribos belgas, nas expedicións de castigo contra os xermanos cruzando o río Rin, a primeira expedición contra Britania, na pacificación dos mórinos por Tito Labieno ao retornar de Britania, na segunda campaña contra Britania e as campañas contra Vercinxetórix, particularmente na derrota romana no sitio de Xergovia, onde os seus soldados se distinguiron nun difícil combate cubrindo a retirada do resto das tropas, e na batalla de Alesia, acción que terminou coa derrota total de Vercinxetórix e os galos.Xulio César, A guerra das Galias. II, 8, 5: Hoc facto, duabus legionibus quas proxime conscripserat in castris relictis ut, si quo opus esset, subsidio duci possent, reliquas VI legiones pro castris in acie constituit. Hostes item suas copias ex castris eductas instruxerunt; íb. II, 21, 1-2: Caesar, necessariis rebus imperatis, ad cohortandos milites, quam [in] partem fors obtulit, decucurrit et ad legionem decimam devenit. Milites non longiore oratione cohortatus quam uti suae pristinae virtutis memoriam retinerent neu perturbarentur animo hostiumque impetum fortiter sustinerent, quod non longius hostes aberant quam quo telum adigi posset, proelii committendi signum dedit. Atque in alteram item cohortandi causa profectus pugnantibus occurrit; íb. II, 23, 1: Legionis VIIII. et X. milites, ut in sinistra parte aciei constiterant, pilis emissis cursu ac lassitudine exanimatos vulneribusque confectos Atrebates (nam his ea pars obvenerat) celeriter ex loco superiore in flumen compulerunt et transire conantes insecuti gladiis magnam partem eorum impeditam interfecerunt; íb. II, 25, 1: Caesar ab X. legionis cohortatione ad dextrum cornu profectus...; íb. II, 26, 4:...et T. Labienus castris hostium potitus et ex loco superiore quae res in nostris castris gererentur conspicatus X.legionem subsidio nostris misit; íb. II, 27, 1-2: Horum adventu tanta rerum commutatio est facta ut nostri, etiam qui vulneribus confecti procubuissent, scutis innixi proelium redintegrarent, calones perterritos hostes conspicati etiam inermes armatis occurrerent, equites vero, ut turpitudinem fugae virtute delerent, omnibus in locis pugnae se legionariis militibus praeferrent.Xulio César, A guerra das Galias. IV, 6, 1-2: Qua consuetudine cognita Caesar, ne graviori bello, occurreret, maturius quam consuerat ad exercitum proficiscitur. Eo cum venisset, ea quas fore suspicatus erat facta cognovit: missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos invitatos eos uti ab Rheno discederent: omnia quae[que] postulassent ab se fore parata; íb. IV, 18, 1: Diebus X, quibus materia coepta erat comportari, omni opere effecto exercitus traducitur. Caesar ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in fines Sugambrorum contendit; para ver as características técnicas da ponte: íb. IV, 17.Xulio César, A guerra das Galias. IV, 22, 3: Navibus circiter LXXX onerariis coactis contractisque, quot satis esse ad duas transportandas legiones existimabat, quod praeterea navium longarum habebat quaestori, legatis praefectisque distribuit; íb. IV, 25, 3: Atque nostris militibus cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis aquilam gerebat, obtestatus deos, ut ea res legioni feliciter eveniret, ' desilite', inquit, ' milites, nisi vultis aquilam hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori officium praestitero.'Xulio César, A guerra das Galias. IV, 38, 1-2: Caesar postero die T. Labienum legatum cum iis legionibus quas ex Britannia reduxerat in Morinos qui rebellionem fecerant misit. Qui cum propter siccitates paludum quo se reciperent non haberent, quo perfugio superiore anno erant usi, omnes fere in potestatem Labieni venerunt.Xulio César, A guerra das Galias. V, 8, 2: ipse cum quinque legionibus et pari numero equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum naves solvit et leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso cursum non tenuit, et longius delatus aestu orta loce sub sinistra Britanniam relictam conspexit.Xulio César, A guerra das Galias. VII, 51, 1: Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis deiecti sunt tolo. Sede intolerantius Galos insequentes legio decima tardavit, quae pro subsidio paulo aequiore loco constiterat.