A crise final do reinado de Isabel II constitúe o cuarto e último período no que se adoita dividir o reinado de Isabel II de España. Comeza en marzo de 1863 coa caída do goberno da Unión Liberal do xeneral Leopoldo O'Donnell e termina coa Revolución de 1868 que puxo fin á Monarquía de Isabel II -que marchou ao exilio- e abriu a nova etapa da historia contemporánea de España denominada Sexenio Democrático (1868-1874).
Antecedentes: a caída de O'Donnell
A partir de 1861 a cohesión interna da Unión Liberal, o partido que sustentaba ao goberno de Leopoldo O'Donnell, foise rachando ao carecer dunha firme base ideolóxica e basearse case exclusivamente na comunidade de intereses. A firma da Convención de Londres de 1861 polo que España se comprometía na expedición a México xunto a Gran Bretaña e Francia xa suscitou un vivo debate nas Cortes sobre a constitucionalidade do acordo, no que algúns deputados da Unión Liberal non apoiaron ao goberno. O fraccionamento do partido gobernamental tamén se evidenciou cando o 16 de decembro de 1861 votouse unha moción de confianza ao goberno na que uns 80 deputados negáronlla, entre eles un dos fundadores da Unión Liberal, o exministro Antonio de los Ríos Rosas, que como o resto de unionistas disidentes criticaban o estilo personalista de goberno de O'Donnell. Aos poucos este grupo foise ampliando con figuras de tanto peso dentro da Unión Liberal como Antonio Cánovas del Castillo, Manuel Alonso Martínez ou o xeneral Manuel Gutiérrez de la Concha, marqués do Duero. Tamén se sumaron ao sector crítico Alejandro Mon e os antigos progresistas "resellados" encabezados por Manuel Cortina e polo xeneral Juan Prim, quen acabaría volvendo ás filas do Partido Progresista. miniatura| O xeneral Leopoldo O'Donnell. Así mesmo aumentou a oposición dos progresistas "puros" -os que a diferenza dos progresistas "resellados" non se integraron na Unión Liberal cando se fundou en 1858-, como se puido comprobar en decembro de 1861 cando o líder progresista "puro" Salustiano de Olózaga denunciou nas Cortes a grande influencia que sobre a raíña Isabel II exercía a camarilla clerical -encabezada por sor Patrocinio e á que en 1857 incorporouse o pai Claret, novo confesor real, e da que tamén formaba parte o novo "favorito" da raíña Miguel Tenorio- e á que culpaba de limitar a política do goberno de O'Donnell, impedindo por exemplo que España recoñecese ao reino de Italia por estar enfrontado co papa na chamada cuestión romana, e, sobre todo, de ser responsable de que os progresistas nunca fosen chamados pola Coroa a formar goberno. O seu discurso terminou cunha frase que se faría soada: «Hai obstáculos tradicionais que se opoñen á liberdade de España».
Ao mesmo tempo comezaron a aflorar as denuncias de corrupción ao que se uniu a presión de Napoleón III para que o goberno condenase a conduta do xeneral Prim ao ordenar a retirada unilateral do continxente español na expedición de México, o que acabou provocando unha crise de goberno a mediados de xaneiro de 1863.
A comezos de marzo de 1863 O'Donnell pediu á raíña a disolución das Cortes, que levaban abertas catro anos, para contar cun parlamento máis adicto pondo fin á disidencia que xurdira na Unión Liberal -xa fose a integrada por antigos moderados "puritanos", como Cánovas, ou por antigos progresistas "resellados", como Cortina ou o xeneral Prim-. Pero Isabel II negouse a disolver as Cortes, entre outras razóns pola oposición do goberno de O'Donnell a que a raíña nai María Cristina de Borbón volvese a España. Entón O'Donnell presentou a súa dimisión que lle foi aceptada. Foi o final do "goberno longo" da Unión Liberal.
A volta dos moderados ao poder (1863-1865) O goberno de Miraflores e o retraemento dos progresistas Para decidir quen substituiría a O'Donnell a raíña convocou a palacio ao presidente do Congreso dos Deputados, Diego López Ballesteros, e ao do Senado, Manuel Gutiérrez de la Concha, que lle aconsellaron que nomeara a un progresista como novo presidente do goberno. A raíña aceptou a proposta pero cando se entrevistou cunha comisión do Partido Progresista integrada polo "resellado" Manuel Cortina e polo "puro" Pascual Madoz estes non lle deron ningún nome para presidente do goberno e lle pediron tempo para reorganizar o partido. Os dous sectores do Partido Progresista -"resellados" e "puros"- reuníronse o 19 de marzo de 1863 para reunificar o partido ante a inminencia da entrada no Goberno dos progresistas. Na reunión barallouse o nome do xeneral Juan Prim, quen mantiña unhas excelentes relacións coa raíña e que ademais fora o político progresista que O'Donnell lle propuxera a Isabel II para substituílo.
O problema que tiña a raíña é que non atopaba ningún político que quixese facerse cargo do goberno cunhas Cortes con maioría da Unión Liberal e ao que non podía outorgar o decreto de disolución porque xa llo había denegado a O'Donnell, o que causara a súa dimisión. Así que tivo que acudir a última hora ao ancián moderado Marqués de Miraflores para que gobernase coas Cortes «tal cal existían». Como de era de esperar Miraflores tívose que enfrontar cunha forte oposición parlamentaria polo que suspendeu as sesións das Cortes o 6 de maio e finalmente obtivo da raíña o decreto de disolución a mediados de agosto de 1863.
miniatura|dereita|Salustiano de Olózaga.
Miraflores reuniuse co líder progresista Salustiano de Olózaga ofrecéndolle entre 50 e 70 deputados nas novas Cortes que terían unha maioría moderada e unionista, pero Olózaga "tras unha primeira aceptación, acabou negándose á componenda". Miraflores púxolle como condición para "outorgarlle" un número tan relativamente grande de deputados que os progresistas renunciasen á Milicia Nacional e ao principio de que o poder lexislativo residise unicamente nas Cortes, e non en "as Cortes co rei" como se dicía na Constitución de 1845, ao que Olózaga negouse.
Entón o ministro da Gobernación Florencio Rodríguez Vaamonde enviou unhas circulares aos gobernadores civís nas que, para impedir que os progresistas conseguisen máis escanos dos que pensaba "outorgarlles" o goberno, restrinxíase o dereito de reunión exclusivamente ás persoas que tiñan dereito ao voto -"que eran 179.000 en toda España, nunha poboación duns dezasete millóns de habitantes"- e ademais ordenábase que a policía exercese a "influencia moral" do goberno para que saísen elixidos os candidatos afines. O coñecemento destas circulares provocou a ruptura entre progresistas e moderados, desbaratándose así a oportunidade de que os dous partidos se intercambiaran no goberno. O 23 de agosto de 1863 un grupo de progresistas facía pública a súa protesta polas circulares e anunciaba que renunciaban a reunirse, facendo responsable ao Goberno das consecuencias. O xeneral Prim entrevistouse coa raíña en tres ocasións para que premese ao goberno para que retirase as circulares pero non o conseguiu, polo que o Comité central do Partido Progresista reunido o 7 de setembro de 1863 decidiu o retraemento nas eleccións, o que supoñía non presentar candidatos ás mesmas e, sobre todo, negar a lexitimidade ás Cortes que saísen delas. O obxectivo era premer á raíña para que rectificase, pero esta non o fixo.
O regreso de Narváez miniatura|esquerda|Alejandro Mon retratado por José Casado del Alisal. O goberno do Marqués de Miraflores durou dez meses, ata o 17 de xaneiro de 1864. A razón da súa curta duración foi que non tiña detrás del a ningunha das faccións que constituían o Partido Moderado polo que cando presentou nas Cortes o seu proxecto de reforma das Constitución de 1845 -intentando introducir como en 1853 os senadores hereditarios- o seu propio partido tampouco a apoiou. Sucedeulle Lorenzo Arrazola, que se presentou nas Cortes como representante do «partido moderado histórico» pero o seu goberno só durou corenta días. O seu final debeuse a que varios ministros preferiron dimitir antes que ceder á presión do rei consorte Francisco de Asís de Borbón que quería que asinasen unha concesión de ferrocarril para o financeiro José de Salamanca, de quen ía recibir unha comisión millonaria. O elixido pola raíña para substituírlle foi o veterano político moderado Alejandro Mon, polo que os progresistas sentíronse enganados ao ver incumprida a promesa de que serían chamados pola Coroa para formar goberno. Así no banquete do 3 de maio de 1864, que reuniu a tres mil acodes, adoptouse o lema «Ou todo ou nada» -o que significaba que se non accedían ao goberno manterían o retraemento- e Práxedes Mateo Sagasta falou de «dinastías marchando ao seu desterro».
O goberno de Alejandro Mon estaba integrado por moderados e unionistas co que contaba cunha base parlamentaria máis ampla que os dous gobernos anteriores, pero malia iso só logrou manterse no poder seis meses, ata que en setembro de 1864 os ministros da Unión Liberal dimitiron para forzar a caída do goberno. A súa única obra importante foi a aprobación dunha nova lei de imprenta, que substituía á de Cándido Nocedal e que foi redactada por Cánovas del Castillo, na que se poñía baixo a xurisdición militar os artigos xornalísticos que «tendesen a relaxar a fidelidade ou disciplina das forzas armadas».
"Coa dimisión de Alejandro Mon pecharíase un período de ano e medio de inestabilidade presidido por gobernos de baixo perfil, boas intencións e escaso apoio político. [...] Tampouco se pode dicir que a raíña e o seu círculo máis conservador mostrase excesivo entusiasmo por aquel moderantismo de medias tintas [un «moderantismo tinguido de unionismo»]", afirmou Juan Francisco Fontes. O escritor Juan Valera describiu así anos despois a situación política que vivía o país:
miniatura|O xeneral Ramón María Narváez.
Entón a raíña chamou o 16 de setembro de 1864 ao xeneral Narváez, o único político que podía unir tras de si a un Partido Moderado moi dividido, para que formase goberno por sexta vez -mentres, o xeneral Prim seguía sen conseguir que os progresistas abandonasen o retraemento-. Ao parecer, na decisión de chamar a Narváez influíu na raíña nai María Cristina de Borbón, que pensou nel para que conseguise apartar do retraemento aos progresistas derrogando as circulares restritivas do dereito de reunión e prometéndolles unhas eleccións limpas, dentro do que cabía naquela época. Segundo Jorge Vilches, María Cristina chegouse a entrevistar co xeneral Espartero para que fixese cambiar de opinión ao Partido Progresista, o que non conseguiu, e ata intentou que a súa filla Isabel II despedise á camarilla clerical que a rodeaba, que era outro dos argumentos dos progresistas para seguir sen participar nas institucións da Monarquía, pero a súa filla negouse.
Narváez seguiu coa política conciliadora dos tres gobernos anteriores -nada máis producirse o seu nomeamento declarou ser «máis liberal que Riego»- polo que pactou con O'Donnell a alternancia no poder entre moderados e unionistas e tomou algunhas medidas "aperturistas", como o mantemento dos funcionarios nos seus postos ou unha amnistía polos delitos de opinión, para que os progresistas abandonasen o retraemento. Pero cando Narváez convocou eleccións os progresistas mantivéronse na súa postura do retraemento afirmando que só a abandonarían se a raíña os chamaba a gobernar, volvendo repetir o "ou todo ou nada" que ratificaron a finais de outubro nunha asemblea dos representantes dos comités provinciais reunidos en Madrid, na que 61 votaron a favor do retraemento, e só 4, Prim e os seus, en contra. O retraemento achegou aos progresistas co sector "liberal-democrático" do Partido Demócrata que encabezaba Emilio Castelar e que defendía a "abstención" do seu propio partido e a alianza cos progresistas para «humillar e vencer aos inimigos da liberdade».