Glasinačka kultura je najizrazitija kulturna grupa bronzanog i željeznog doba na području srednjeg i zapadnog Balkana. Kako je glasinačka visoravan bila prvo i najznačajnije područje odakle je došao najveći dio do sada pronađenog arheološkog materijala, koji se pripisuje jednoj originalnoj kulturi iz starijeg željeznog doba, čitava ta kultura nosi naziv Glasinačka kultura. Osnovne karakteristike ove kulture su tumuli, čineći nekropole, grupirani oko gradina s ostacima suhozida. Rasprostranjenost Geografska rasprostranjenost područja Glasinačke kulture i ilirskog plemena Autarijata obuhvatala je veći dio zapadnog i centralnog Balkana. Matično područje počinje od planine Romanije, duž platoa Glasinca i okoline Rogatice do Drine. Istočno od Drine ono se pruža preko planina Tare i Zlatibora do Zapadne Morave. Od Štrbaca taj pojas ide preko Drine uzvodno duž Lima i Uvca, a od Šćepan polja dalje prema vrelima Pive i Tare. U sjevernoj Crnoj Gori kultura se prostirala na području: Pljevlja, Gotovuša, Barakovac i Kalušić. Preko zapadne Morave ovaj predio se nadovezuje na Moravu i komunikaciju Egejsko more-Dunav. Autarijati se tokom svoje ekspanzije proširili duboko u srednje i donje Pomoravlje, preko Peštera u Metohiju i isturene dijelove Kosova, na jugoistoku do Skadarskog jezera, a na jugozapadu, preko Bjelašničkog masiva do planinskog lanca Lelija-Zelengora-Maglić.
U periodu svoje najveće rasprostranjenosti, Glasinačka kultura je obuhvatala i istočnu Hercegovinu (najizraženiji lokaliteti Mosko i Plana kod Bileća, Radimlja i Vidoštak kod Stoca, Mazlumi kod Gacka (materijal neobjavljen), Gubavica kod Mostara, Ljubomir kod Trebinja (materijal sa iskopavanja 1968/69 neobjavljen), veliki dio današnje Crne Gore (Glogovik kod Herceg novog, Petrovići i Kličevo kod Nikšića), Metohiju, i na kraju sjevernu i srednju Albaniju gdje je njen ogranak poznat pod nazivom Mati kultura.
Ćiro Truhelka je za nosioce sjeverne varijante, odnosno „nukleusa glasinačke kulture“, smatrao Autarijatske zajednice. Historičar Carl Patsch za nosioce je smatrao pleme Desidijati, a njegovo mišljenje prihvatili su i dalje razvijali M.Mandić, A.Mayer, H. Kiepert, W.Tomaschek. U prvoj monografiji kulture, mišljenje su prihvatili i Alojz Benac i Borivoj Čović.
Intenzivnija arheološka istraživanja u zapadnoj Srbiji potvrdili su činjenicu o srodnosti i kompaktnosti materijalne kulture u jugoistočnoj Bosni i jugozapadnoj Srbiji. Milutin Garašanin, govoreći o velikim ukrašenim pojasevima od srebrenog lima tipa Mramorac i njihovoj pojavi u dolini Velike Morave, objasnio je kao znak seobe Autarijata na istok poslije pobjede nad Tribalima.
Fanula Papazoglu u studiji o paleobalkanskim plemenima, iznijela je predpostavku da bi se Autarijati mogli povezati sa Glasinačkom kulturnom grupom, čiji su centri bili u istočnoj Bosni oko visoravni Glasinac i u zapadnoj Srbiji oko Užica, u neposrednoj blizini rujeke Tare i planine Tare, po kojima je pleme dobilo ime. Od sredine 60-tih godina Autarijati se smatraju kao narod koji je bio nosilac Glasinačke kulture.
Na osnovu svega prezentiranog smatra se da su nosioci južne varijante: Ardijejci, Plereji, Dokleati, Labeati i Daorsi (u svojoj prethelenističkoj fazi), dok su nosioci Mati-segmenta u današnjoj Albaniji bili Taulanti.
Arheološka istraživanja Već prve godine nakon ulaska Austro-Ugarske u Bosnu i Hercegovinu Glasinačka visoravan postaje predmet slučajnih nalaza i amaterskih istraživanja pojedinaca. Poručnik Johan Leksa, prilikom izgradnje puta Han Podromanija-Rogatica, otvorio je prve tumule na visoravni (lokalitet Glasinačko polje-Bjelosavljevići) i tom prilikom je u jednom tumulu iz grupe kraj rijeke Rešetnice naišao među ostalim nalazima i na čuvena bronzana glasinačka kultna kolica koje "vuku" dvije ptice. Glasinačka kolica, koja se čuvaju u muzeju u Beču, postala su dio udžbenika, knjiga i literature širom svijeta.
Od kraja 19. vijeka istraživanja organizira Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Istraživanja su provedena u periodu od 1886-97. godine, najprije na Glasinačkom polju, a kasnije su proširena do Prače i Drine, pa je arheološki pojam Glasinac (glasinačko područje) znatno širi od geografskog. Evidentirano je oko 50 prahistorijskih gradina i više od 1200 tumula (grobnih humaka) od kojih je veći dio istražen. Istraživanja su vodili Ćiro Truhelka, Р. Stratimirović, Vejsil Ćurčić i najviše Franjo Fiala, a u novije vrijeme Borivoj Čović, Blagoje Govedarica i Milica Kosorić.
Ostala nalazišta u Bosni I Hercegovini: Borajni kod Čajniča, Štrpci kod Rudog, Ždrijelo kod Goražda, Gubavica kod Mostara, Mazlumi kod Gacka, Mosko i Plana kod Bileća, Ljubomir kod Trebinja, Vranjevo selo kod Neuma i Radimlja i Vidoštak kod Stoca.
Nalazi iz Mramorca u jaseničkom kraju, koje je Milutin Garašanin obradio 1949., inicirali su istraživanje prekodrinske glasinačke kulture starijeg željeznog doba, lokaliteta u zapadnoj Srbiji (Ražani i Kriva Reka). Kasnija otkrića monumentalnih grobova u Atenici, Pilatovićima i Novom Pazaru, i obrada materijala pronađenog u njima, samo su dodatno potvrdila prisustvo ilirsko-autarijatske komponente. Ova saznanja su osvijetlila njen kulturni i narodni razvoj duboko na području istočno od Drine. Istraživanja su nastavljena na Kosovu (Romaja i Pećka Banja), Pešteru i sjevernoj Crnoj Gori (Pljevlja i monumentalni grob Lisje polje kod Berana).
Najveći dio nalaza je u depoima Zemaljskog muzeja u Sarajevu, manji dio (porijeklom sa prostora istočno od Drine) u nizu zavičajnih muzeja Srbije, a jedan dio (i to sa dosta vrijednim nalazima) nalazi se u Prirodno-historijskom muzeju u Beču, te u nizu privatnih zbirki i kolekcija.
Hronologija i periodizacija Hronologiju glasinačkih nalazišta, uz identifikaciju Autarijata kao nosilaca Glasinačke kulture, izradili su Alojz Benac i Borivoj Čović. Historičar Salmedin Mesihović napisao je sveobuhvatno djelo (doktorska disertacija) o Autarijatima i Glasinačkoj kulturi i izvršio dopune hronologije.
Glasinac I - rano bronzano razdoblje ili pred ilirski period (1800. – 1500. p. n. e.) Glasinac II (faze: A, B) - srednje bronzano razdoblje ili proto ilirski period (1450. – 1300. p. n. e.) Glasinac III (faze: A, B1, B2, C1, C2, D) - kasno bronzano razdoblje ili rano ilirski period (1300. – 800. p. n. e.) Glasinac IV - željezno doba ili halštatski period (800. god. do 500/475. god. p. n. e.) -faza IV a=800. god. do 725. god. p. n. e. (faza oblikovanja) -faza IV b=725. god. do 625. god. p. n. e. (faza uspona) -faza IV c-1=625. god. do 550. god. p. n. e. (faza objedinjavanja) -faza IV c-2=550. god. do 500/475. god. p. n. e. (faza ekspanzije) Salmedin Mesihović, na osnovu historijskih podataka i materijala iz vladarskih grobova Atenica, Novi Pazar i Pilatovići donju granicu trajanja faze IV c-2, kada je Autarijatska narodnosna zajednica doživjela svoj najveći vrhunac, pomjera ne ranije od 450. god. p. n. e. Glasinac V - željezno doba ili latenski period (500. god. do 200. p. n. e.) -faza V a=500/475. god. p. n. e. do 350. god. p. n. e. (faza stagnacije) Stagnaciju u razvoju historičar John Wilkes objašnjava prevelikom izolacijiom ovog moćnog plemena na prostoru srednjeg Balkana. Kao godinu kada završava faza Va, najbolje je uzeti 335. god., p. n. e. kada je autarijatska zemlja bila izložena pustošenju Aleksandrovog saveznika, kralja peonskih Agrijana, Langara. S tom godinom se definitivno završava period u kome su Autarijati i njihova materijalna kultura stagnirali u razvitku. -faza V b=350. god. p. n. e. do 300. god. p. n. e. (faza nestanka) Na osnovu niza pokazatelja, a najviše oslanjajući se na brojna pisana vrela, Mesihović smatra da je moguće 310. god. p. n. e. odrediti kao datum kada završava svoju egzistenciju glasinačka kultura starijeg željeznog doba.
Glasinačka kultura bronzanog doba Širenje bakarnog, a zatim i bronzanog doba, na područja neolitskih kultura na Balkanu (Hvarsko-Lisičićka, Butmirska i Vinčanska kultura) bilo je završeno oko 2000 god i uglavnom se ograničavala na nekoliko jednostavnih vrsta oruđa. Istovremeno, na kraju ovog perioda, kako vjeruje većina istraživača, u skladu sa najprihvaćenijom teorijom o porijeklu Indoevropljana, došlo je i do velike seobe naroda sa prostora crnomorskih stepa. Brojni arheološki materijal potvrđuje ovu tezu, prvenstveno način sahranjivanja ispod tumula (kurgana). Te novo pridošlice su govorile indoevropski jezik. Smatra se da je ovo bila posljednja velika seoba na zapadnom Balkanu, za razliku od Karpata, Podunavlja i istočnog Balkana. John Wilkes - Iliri; Laus, Split 2001 Pogotovo je to sigurno za seobu nosilaca Kulture polja sa urnama krajem bakarnog doba, oko 1200 god. pne, koja je počela iz srednjeg Podunavlja, i koja se proširila na Apeninsko poluostrvo, dok se drugi krak usmjerio prema Grčkoj (Egejska seoba), zaobilazeći zapadni Balkan.
Novopridošlice su zatekle lokalne kulture i etničke grupe, prvenstveno nosioce Kostolačke i Vučedolske kulture. Simbioza između ova dva elementa, i obrazovanje mješovitog sastava, najprije eneolitskih, a zatim bakarnodobnih populacija, prestavljati će početak dubokih promjena u proizvodnoj i društveno-socijalnoj strukturi novih kultura, tokom neprekinutog slijeda nastanjivanja, od ranog bronzanog doba do prvih historijskih zapisa. Stvaranje novih kultura prouzrokovano je novim uslovima života i izmijenjenom društveno-socijalne strukture. Faza I U ranim fazama bronzanog doba, Glasinac I, nalazi su heterogeni (elementi Cetinske kulture i grupe Belotić - Bela crkva. Važnija nalazišta su Kovačev do, Rusanovići, Županovići. To su manje grupe ili pojedinačni tumuli, uglavnom sa skeletima. Iz tog perioda su karakteristični materijali: keramika, bronzani noževi, kamene ratne sjekire i bronzani ukrasni predmeti (igle, privjesci i grivne s motivom ribljeg mjehura). Stanovništvo su nomadski stočari heterogenog porijekla, prilično malobrojni, pa su malobrojna i gradinska naselja (Gradac u Kusačama, Gradina u Košutićima). Faza II Srednje bronzano razdoblje, Glasinac II, izdvaja se kao zasebna kultura. Sahranjivanje je u tumulima (najčešće je skeletno) i slično je sahranjivanju Vatinske grupe u srednjem Podrinju. Tumuli su pretežno koncentrirani oko gradina u nekropole ili manja groblja, ali ih ima i daleko od naselja. Podizani su od zemlje, kombinacije zemlje i kamena, a najčešće od samog kamena. Dimenzije su im različite: prosječno su prečnika od 8 do 10 m, a za razliku od srednje Evrope gdje su karakteristični ravni grobovi, ovi su visoki oko 1 m, ali ima i većih. U nekima je nađen samo po jedan grob, većinom ih ima više, a nisu rijetki veći tumuli koji su služili kao porodična ili rodovska groblja sa po 2000 pokojnika, pa i više.
U grobovima nema oružja. Nakit je relativno brojan: narukvice sa krajevima u obliku pečata, kupasti tutuli, dvospiralni privjesci, toke, igle, dijademe sa spiralnim završecima. Keramika se nalazi u fragmentima, van grobova. Faza III Kasno bronzano razdoblje, Glasinac III (1300. – 800. p. n. e.), karakteriše i dalje skeletno sahranjivanje, osnivanje većeg broja gradinskih naselja, naseobinska keramika raznih oblika, slična keramici sa Debelog brda i Varvare. U grobovima nema oružja, već se prilaže samo nakit: violinaste fibule, igle s topuzastom glavom. U kasnom bronzanom dobu jača lokalna proizvodnja, oprema grobova je bogatija, a nalaze se i specifični domaći oblici (bronzane ogrlice i toke ukrašene graviranim geometrijskim ornamentom, fibule lokalnog tipa). Gradine
Naselja (gradine) (oppidum, dunum kod Kelta, castell), predstavljaju jedini prisutni, evidentirani tip naselja i bile su središta određenog roda, bratstva, plemena pa i kompletnog naroda i stalna naseljena mjesta u kojima se trgovalo, iz kojih se upravljalo i u kojima se bavilo metalurgijom i zanatstvom.
Veći dio gradina imao je karakter trajnih utvrđenih naselja, dok je manji broj imao strateški, odnosno refugijalni karakter. U jednom slučaju, radi se o kultnom objektu.