thumb|Originalni "Starac iz Crô-Magnona", Musée de l'Homme, Pariz thumb|Kromanjonac − Digitalna rekonstrukcija glave thumb|upright 1.0|Strugalica - oruđe iz Cro-Magnona – Kolekcija Louis Lartet - Muzej Toulouse Kromanjonci je uobičajen naziv kojim se opisuju prvi anatomski današnji prahistorijski ljudi (rani Homo sapiens sapiens) iz perioda gornjeg paleolita. Fosili su pronađeni u Francuskoj, blizu pećine Cro-Magnon, po kojoj su i dobili ime. Najstariji poznati ostaci kromanjonaca su radiometrijski datirani u doba od oko 43.000-35.000 godina prije današnjice.
U 1868, u plitkoj pećini u Cro-Magnonu u blizini grada Les Eyzies-de-Tayac u regiji Dordogne, na jugozapadu Francuske, pronađeni su brojni, očigledno drevni ljudski kosturi. Pećinu je istraživao francuski geolog Édouard Lartet, koji je otkrio pet arheoloških slojeva. Ljudske kosti koje su pronađene u najvišem sloju bile su stare između 10.000 i 35.000 godina. Prahistorijski ljudi sa ovog nalazišta nazvani su kromanjoncima. Od tada se smatra da su, zajedno sa neandertalcima (Homo neanderthalensis), bili predstavnici prahistorijskih ljudi.
Nova nomenklatura Još uvijek je teško naći precizan položaj kromanjonaca u posljednjoj fazi ljudske evolucije, ali su imali kulturu koja je proizvodila razne prefinjene alate.
Kromanjonci se identificiraju sa Homo sapiens sapiens novijih oblika, u vremenskom rasponu od prije oko 35.000-10,000 godina prije današnjice. Oznaka Kromanjonac se može odnositi samo na fosilni nalaz iz Cro-Magnona, a kromanjonci su svi pripadnici njegove faze očovječenja. U novije vrijeme se taj naziv izbjegava, posebno na engleskom jezičkom području, a umjesto toga se uvodi naziv anatomski moderni čovjek ili anatomski recentni čovjek, jer se radije govori o ljudima koji su općenito imali anatomsko ustrojstvo kao i današnji ljudi. U budućem komuniciranju iz odgovarajuće oblasti na našim jezicima uputnije je upotrebljavati naziv anatomski novi čovjek ili anatomski recentni čovjek, budući da naziv moderni ovdje ima neke druge ili višeznačne konotacije. Na taj način bi se izbjegle određene nejasnoće u vezi sa oznakom "kromanjonac", koji se najčešće odnosi na sve rane nove ljude u Evropi (za razliku od prethodnih neandertalaca), a ponekad i na određene ljudske grupe koja se mogu razlikovati od drugih iz gornjepaleolitskih ljudi u regiji.
Naziv "kromanjonac" se i dalje vrlo često koristi u popularnim tekstovima, jer čini očitu razliku sa neandertalcima, a također se odnosi direktno na ljude, a ne na kompliciranu, najčešće upitnu, sukcesiju hronoloških faza koje čine gornji paleolit. Ovu očigledno praktičnu vrijednost su osporili arheolozi i paleontolozi podrškom ideji da naziv kromanjonci nema formalni taksonomski status, jer se ne odnosi na vrste ili podvrste niti arheološku fazu ili kulture.
Zanimljivo je da je u ovim raspravama zaobiđena nomenklatura koju su objasnili paleoantropološki stručnjaci (Heberer, Piveteau i Prideaux) iz druge polovine 20. stoljeća, a koji su sve pripadnike roda Homo svrstavali u tri kategorije: arhanropi (drevni ljudi): Homo habilis i Homo erectus paleantropi (davni ljudi): Homo neanderthalensis i neantropi (novi ljudi): Homo sapiens, sa podvrstama Homo sapiens fossilis i Homo sapiens recens ili Homo sapiens sapiens.
Moguće je da bi u terminološkoj zabuni i nezgrapnim nazivima bilo korisno razmotriti neka ranija (primjerenija) iskustva.British Museum of Natural History, Ed. (1991): Man's place in evolution. Natural History Museum Publications, Cambridge University Press, London, 4.Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, .Campbell B. G. (2009): Human evolution: An introduction to mans adaptations. British Museum of Natural History, London, ; .Wood B. (2005): Human evolution – A very short introduction. Oxford University Press, Oxford, .Lambert D. (1989): The Cambridge guide to prehistoric man. Cambridge University Press, Cambridge, 4; 9.
Opis Najraniji poznati ostaci kromanjonskih ljudi su metodom radiougljika procijenjeni na starost od oko 43.000 godina prije današnjice. Kromanjonci su bili snažno građeni i fizički jaki. Tijelo je obično bilo masivno i čvrsto s jakom muskulaturom. Čelo je dosta ravnije od kosog kao u neandertalaca i sa samo blagim tjemenskim grebenom. Lice je kratko i široko. Brada je bila istaknuta. Kapacitet mozga je bio oko 1.600 cm3, veći od prosjeka nego kod današnjih ljudi. Međutim, nedavna istraživanja pokazuju da0 fizičke osobine kromanjonca nisu bile dovoljno samosvojne u odnosu na današnje ljude da bi opravdale posebnu oznaku.
Imenovanje thumb|Abri de Cro-Magnon, nalazište iz 1868
Ime dolazi od mjesta Abri de Cro-Magnon (franc. abri = rupa, pećina), a Magnon je naznaka vlasnika posjeda u zaseoku Les Eyzies u komuni Les Eyzies-de-Tayac-Sireuil, na jugoistoku današnje Francuske, gdje je pronđen prvi primjerak označen kao Cro-Magnon 1.
Budući da su najstariji poznati anatomski današnji ljudi (Homo sapiens sapiens ) u Evropi, kromanjonci se od samog početka vežu sa poznatim slikama iz pećine Lascaux i Orinjačkom kulturom, čiji su ostaci dobro poznati iz južne Francuske i Njemčke. Nakon toga, ostaci ranog današnjeg čovjeka su otkriveni i u arheološkim nalazištima zapadne Evrope i drugdje. Poboljšavanjem radiometrijskih metoda određivanja starosti primjeraka početkom 20. stoljeća, novim nalazi su dodati u taksonomsku klasifikaciju hominida.
Osobenosti primjeraka Francuski geolog Louis Lartet je otkrio prvih pet kostura ovog tipa, marta 1868., u pećini – skloništu pod nazivom Abri de Cro-Magnon . Slični primjerci su naknadno otkriveni u drugim dijelovima Evrope i susjednih područja.
Pećina Grotta del Cavallo U novembru 2011. godine, u jedinici Oxfordskog radiokarbonskog akceleratora u Engleskoj testirani su uzorci za koje je prethodno bilo procijenjeno da su mliječni zubi neandertalca, koji su bili iskopani 1964. iz Grotta del Cavallo (Konjska pećina) u Italiji. Identificirani su kao najstariji kromanjonski ljudi (ili EMH) koji su ikada otkriveni u Evropi, a čija starost je procijenjena između 43.000 do 45.000 godina.
Kentska pećina Prahistorijski fragment maksile (gornjevilične kosti) je otkrivena u kentskoj pećini, 1927., u toku iskopavanja u izvedbi Torquay Natural History Society. Nalaz je označen kao Kents Cavern 4.
U 2011. godini fosil je ponovo testiran i starost mu je ponovo procijenjena na najmanje 41.500 godina, što je potvrdilo da je kromanjonac najraniji anatomski moderni čovjek. Fosili ovog stepena hominizacije otkriveni su još i u Sjeverozapadnoj Evropi.Higham T. et al. (2011): The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe. Nature, 479 (7374): 521–524, Nature Publishing Group.http://www.nature.com/nature/journal/v479/n7374/full/nature10484.html.http://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15540464.
Pećina Peștera cu Oase Najstariji kromanjonac je iz Jugoistočne Evrope, koji je nađen u Peştera cu Oase (špilja kostiju), u blizini Iron Gates u Rumuniji. Lokalitet se nalazi u podunavskom koridoru, što je za kromanjonce mogao biti ulaz u Srednju Evropu. Izgleda da je u pećini, uz ljudske ostatke možda bila žrtva ili strvina. Ali, alati su pouzdano povezani sa nalazima.Oase 1 holotip je robusna mandibula u kojoj su kombinirane razne arhaične osobine, izvedene početkom pojave anatomski modernih ljudi, a možda i sa osobinama neandertalaca. Moderniji atributi ga približavaju evropskom ranom modernom čovjeku kasnog pleistocena. Ovaj fosil je jedan od rijetkih nalaza u Evropi čija starost bi se mogla izravno odrediti na najmanje 37.800 godina. Oase 1 ljudska mandibula je otkrivena 16. februara 2002., sa gotovo kompletnom lobanjom mladog muškarca (Oase 2) i fragmentima druge (Oase 3) koje su pronađene 2005., opet uz prepoznatljivi mozaik, od kojih su neki paralelni sa Oase 1 mandibulom. Kasnije, tokom 2005. godine, fragmenti Oase 3 su identificirani kao dio iste jedinke kao i Oase 2.
Crvena Lady iz Pavilanda Kompletan kostur anatomski današnjeg muškarca, otkriven je 1823. u pećini sahrane Gower, Južni Vels, Velika Britanija. To je bio prvi ljudski fosil koji je pronađen bilo gdje u svijetu. Sa starošću od prije oko 33.000 godina, još uvijek je evidentiran kao najstariji ceremonijalni ukop kod savremenog čovjeka, ikada otkriven bilo gdje u Zapadnoj Evropi. Pridruženi nalazi su bili crvenog oker pomazanja, a mamutska lobanja i lični ukrasi ukazuju na obilježja šamanizma ili druge religijske prakse. Uz skelet su bili i brojni alati, kao teške robe. Genetička analiza mtDNK odredila je je haplogrupu H (mtDNK), koja je danas najčešća grupa u Evropi.Aldhouse S. (2001): Great sites: Paviland Cave. British Archaeology, 61.http://www.britarch.ac.uk/ba/ba61/feat3.shtml .
Pećina Peștera Muierilor U Peştera Muierilor (Ženska pećina) pronađena je jedna prilično kompletna, lobanja žene s robusnim osobinama lica i drugim modernijim lobanjskim svojstvima. Pronađena je u nižoj galeriji ove pećine u Rumuniji. Uz nju su bile i brojne kosti pećinskog medvjeda. Radiougljičnom metodom starost ovog nalaza je procijenjena na doba od prije oko 30.150 ± 800 godina, što ga čini jednim od najstarijih nalaza kromanjonaca.
Nalazište Cro-Magnon thumb|Cro-Magnon 2: Ženska lobanja iz izvornog ležišta thumb|left|Muška Cro-Magnonska lobanja Prvi Cro-Magnonski nalaz otkriven je u stjenovitom utočištu Les Eyzies, Dordogne, Francuska. Taj primjerak je evidentiran kao Cro-Magnon 1, a metodom radiougljika starost mu je procijenjena na oko 28.000 14C godina (27,680 ± 270 p.n.e.). U odnosu na Neandertalce, kosturi su pokazali više čelo, uspravno držanje i vitki (gracilne ) kostur kao i kod modernih ljudi. Drugi uzorci sa istog nalazišta su ženski: Cro-Magnon 2 i ostatak muškarca: Cro-Magnon 3.
Stanje i plasman ostataka Cro-Magnon 1, uz komade ljuskih i životinjskih zuba, koji se čine da su privjesci ili ogrlice. Zato se postavlja pitanje da li su namjenski sahranjeni. Ako su kromanjonci svjesno sahranjivali svoje mrtve, to navodi na zaključak da su imali saznanja o ritualima, zakopavanjem svojih mrtvih s ogrlicama i alatom ili da se tu tijela nalaze zbog bolesti.
Patološka analiza kostura pokazuje da su ljudi tog perioda imali fizički težak život. Osim infekcija, kod nekoliko individua je nađeno spajanje kičmenih pršljenova, što ukazuje na traumatske povrede. Za punoljetnu jedinku čiji su ostaci pronađeni u skloništu, vidi se da je poživila neko vrijeme sa frakturom lobanje. Kako su ovakve povrede opasne po život čak i danas, ovo govori da su se kromanjonci oslanjali na podršku zajednice i brinuli jedni o drugima prilikom ozljeda ili drugih oblika nemoći.
Uneskovo Svjetsko nasljeđe: Abbre Cro-Magnon je dio UNESCO-ove Svjetske baštine "Prehistorijskog nalazišta i uređene Špilje Vézère Valley".
Předmostí Nalazište fosila u Předmostí se nalazi u blizini Přerova, u Moravskoj regiji, Češka. Otkriveno je krajem 19. stoljeća. Iskopavanja su vođena od 1884. do 1930. godine, a originalni materijal je izgubljen tokom Drugog svjetskog rata. U 1990., izvedena su nova iskopavanja, kada su nađeni znaci paleolitske sahrane, uz moguće ritualne obrede,
Předmostí je izgleda bila lokacija za svakodnevni boravak s pripadajućim grobljem sa oko 20 sahranjivanja, uključujući i 15 potpunih ljudskih skeleta, a dijelovi pet drugih, predstavljaju ili poremećeni ili srednje dubok ukop. Pretpostavlja se da se očigledni naknadni poremećaji mogu objasniti kanibalizmom, iako ova teza nije široko prihvaćena. Popratni neljudski fosili uglavnom su bili mamuti. Mnoge od kostiju su jako ugljenisane, što ukazuje da su pečene. Ostali ostaci uključuju crvenu lisicu, jelene, Przewalski konj ledenog doba, vuka, medvjeda, vjeverice i zečeve. Pronađeni su i ostaci tri psa, od kojih je jedan u ustima imao kost mamuta.