Nikola P. Pašić (Zaječar 19. decembra 1845.Premijeri Jugoslavije (Arhiv Jugoslavije)], pristupljeno 15. 4. 2013.- {Nikola Pašić (Britanicca Online)}, pristupljeno 15. 4. 2013. - Beograd, 10. decembra 1926) bio je srpski i jugoslavenski političar, dugogodišnji predsjednik vlade Kraljevine Srbije i Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, osnivač i vođa Narodne radikalne stranke.
Pašić se školovao u Švicarskoj, gdje je došao pod utjecaj ideja Svetozara Markovića. Bio je veliki protivnik kralja Milana Obrenovića. Nakon neuspješne Timočke bune emigrigrao je u Bugarsku, a u Srbiju se vratio tek nakon što je pomilovan nakon abdikacije kralja Milana. Bio je premijer Srbije od 1891-92. diplomata i predstavnik Srbije u Rusiji. Iz politike se povukao nakon Ivanjdanskog atentata na bivšeg kralja Milana, a politici se vratio nakon dolaska na prijestolje kralja Petra Karađorđevića. Do Prvog svjetskog rata bio je premijer Srbije u četiri navrata. Tokom njegovih mandata Srbija izašla kao pobjednik u Carinskom ratu s Austrougarskom, Balkanskim ratovima i u Prvom svjetskom ratu. U svojoj politici oslanjao se na Rusiju, a poslije Oktobarske revolucije na Francusku. Sudjelovao je u stvaranju jugoslavenske države, koju je zastupao na mirovnoj konferenciji u Versaillesu. Od 1921-24. bio je premijer Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Biografija Rođen je 19. decembra 1845. u Zaječaru od oca Petra i majke Pene. Njegov otac, trgovac sa skromnim prihodima u Zaječaru. Djed Nikole Pašića je bio pekar u Zaječaru. Nikola Pašić je imao brata Najdana i sestru Ristosju. Pošto se stanovništvo u tom periodu u planinskoj regiji kakva je Timočka Krajina uglavnom bavilo stočarstvom i često je sudjelovalo u migracijama iz različitih razloga, najčešće nije bilo moguće definirati tačno prebivalište predaka, uprkos njihovoj privrženosti porodičnoj tradiciji.
Srpski izvori navode nekoliko različitih teorija o geografskom porijeklu Nikole Pašića, uglavnom bez dileme o njegovoj srpske nacionalnosti. Postoje navodi da je njegova porodica porijeklom iz Rogačeva, sela u današnjoj Makedoniji, s područja Stare Planine ili najvjerovatnije s nekog od područja na teritoriju današnje Srbije ili Bugarske koje su naseljavali Sopi. Bugarski izvori redovno navode da je Pašić bio Bugarin i sa očeve i sa majčine strane, jer navodno mu je majka bila Bugarka iz Vidina, a otac Bugarin iz Gabrova. Tek je majčinom preudaje za Pašića mali Nikola bio usvojen i dobio svoje sadašnje prezime. Time se objašnjavaju i njegove rodbinske veze i izbjeglištvo u Bugarsku u jednom periodu (1883-1889). Postoje i izvori koji navode Pašićevo cincarskoCincari, balkanski Hazari - Mile Radenković, str. 19 porijeklo iz Rogačeva u Makedoniji ili Moskopolja u Albaniji.
U školu je krenuo vrlo kasno, s jedanaest godina. Školovao se u vrijeme čestih preseljenja zaječarske gimnazije, tako da je zbog školovanja kao đak boravio u Negotinu i Kragujevcu. Gimnaziju je završio u 21. godini, uglavnom odličnim uspjehom.
Upisao je 1866. Tehnički fakultet Velike škole u Beogradu. Srpska vlada ga je kao odličnog studenta 1868. uputila na školovanje u Zürich. Studirao je tehničke nauke na Politehničkoj školi kao državni stipendist. Za vrijeme boravka u Švicarskoj bio je blizak Svetozaru Markoviću. Tokom studija u Švicarskoj upoznao se s Perom Todorovićem, Perom Velimirovićem, Lazarom Pačula, Jovan Žujović Jovanom Žujovićem i Mitom Rakićem. U martu 1872. završio je studije u Zürichu. Po povratku u Srbiju Pašić se razišao s Markovićem.
Nakon jednogodišnje prakse na izgradnji pruge Budimpešta - Beč vratio se u zemlju. U martu 1873. Pašić je došao u Beograd, a u maju iste godine postavljen je za podinžinjera u ministarstvu građevina. Iako je po obrazovanju bio inženjer, najmanje se bavio svojom strukom. 30. juna 1875. raspuštena je Narodna skupština i raspisani novi izbori za 3. augusta. Tada je Pašić podnio ostavku na državnu službu, da bi se mogao kandidirati za narodnog zastupnika, jer po ustavu od 1869. godine, državni činovnici nisu mogli biti birani za narodne poslanike. Ostavka mu tada nije bila primljena. Pašić se pridružio srpskim ustanicima u Nevesinjskom ustanku protiv turske vlasti.
Politička karijera Nastanak Radikalne stranke i Timočka buna Političku karijeru otpočeo je 1878. kao narodni poslanik, izabran u Zaječaru. U ideološkom smislu, prošao je kroz nekoliko faza: u mladosti je bio socijalista i revolucionar, u zrelim godinama borac za parlamentarnu demokratiju, dok je u kasnim godinama postao konzervativac.
Godine 1881. kad je službeno osnovana Narodna radikalna stranka, Pašić je bio prvi predsjednik Glavnog odbora. Stranka je brzo stekla popularnost; radikali su na izborima septembra 1883. osvojili 54% glasova, dok je Napredna stranka koja je podržavala politiku kralja Milana Obrenovića dobila 30 posto glasova. Uprkos uvjerljivoj pobjedi radikala, proaustrijski nastrojeni kralj Milan, koji nije podnosio proruskog Pašića i Radikalnu stranku, je za predsjednika vlade nominirao nestranačku ličnost Nikolu Hristića.
Ovu nategnutu situaciju je još pogoršala odluka vlade oduzeti oružje od stanovništva pošto je trebalo da se osnuje redovna vojska. Kao posljedica toga u istočnoj Srbiji izbila je Timočka buna. Kralj Milan je za bunu optužio radikale i poslao vojsku da uguši bunu. Pašić je jedva izbjegao hapšenje pobjegavši u Bugarsku; u decembru 1883. u odsutnosti je osuđen na smrt. Još 21 osoba je osuđena na smrt, a 734 je zatvoreno.
Sljedećih 6 godina Pašić je živio u Bugarskoj i uživao je potporu bugarske vlade. Živio je u Sofiji, gdje je radio kao građevinski poduzetnik i kratko vrijeme u Ministarstvu unutrašnjih poslova. Čak je pokušao sudjelovati u unutrašnjoj politici Bugarske nakon izbora Ferdinanda Koburga za bugarskog kneza. Bugarska podrška Pašiću je bila jedan od razloga da kralj Milan 1885. počne Srpsko-bugarski rat. Nakon teškog poraza u ratu, kralj Milan je amnestirao osuđene za sudjelovanje u Timočkoj buni, ali ne i Pašića, koji je ostao u progonstvu sve do Milanove abdikacije 1889. Par dana kasnije novoosnovana vlada na čelu s radikalom Savom Grujićem je amnestirala Pašića.
Vladavina Aleksandra Obrenovića Dana 13. oktobra 1889. Nikola Pašić je izabran za predsjednika Narodne skupštine, i na toj funkciji će de iure biti do 9. januara 1892. Još dva puta je biran za predsjednika Narodne skupštine, od 13. juna 1893. do aprila 1895. (Mada je od septembra 1893. njegov zamjenik Dimitrije Katić predsjedao skupštinom) i od 12. maja 1897. do 29. juna 1898. Također je bio izabran za gradonačelnika Beograda od 11. januara 1890. do 26. januara 1891. i ponovo od 22. januara 1897. do 25. novembra 1897. Kao gradonačelnik Beograda raspisao je veliki zajam i kaldrmisao glavne ulice. mini|lijevo|300p|Nikola Pašić, spomenik na istoimenom trgu u Beogradu
Pošto poslije povratka iz izgnanstva Pašić nije odmah prihvatio biti predsjednik vlade, na ovu funkciju je prvi put izabran 23. februara 1891. Međutim, bivši kralj Milan se vratio u Srbiju u maju 1890. i ponovo počeo voditi kampanju protiv Pašića i radikala. Kosta Protić, jedan od trojice regenata tokom maloljetnosti budućeg kralja Aleksandra Obrenovića, je preminuo 16. juna 1892. Po Ustavu, trebalo je da Narodna skupština izabere novog regenta, ali pošto je ona bila na višemjesečnom odmoru, Pašić je morao sazvati vanrednu sjednicu. Jovan Ristić, najmoćniji među regentima, plašeći se da bi Pašić mogao biti izabran za trećeg regenta i potkopati njegov položaj, je odbio dopustiti vanrednu sjednicu i Pašić je podnio ostavku na mjesto predsjednika vlade 22. augusta 1892. Tokom svog mandata na mjestu predsjednika vlade, Pašić je također bio i ministar vanjskih poslova od 2. aprila i vršilac dužnosti ministra finansija od 3. novembra 1891.
Nakon što je kralj Aleksandar državnim udarom proglasio sebe punoljetnim prije vremena i raspustio regentstvo, ponudio je umjerenom radikalu Lazaru Dokiću da formira vladu. Iako je Dokić dobio pristanak od nekih članova Radikalne stranke sudjelovati u vladi, Pašić je to odbio. Kako bi ga uklonio s političke scene Srbije, Aleksandar je poslao Pašića kao specijalnog predstavnika srpske vlade u Sankt Peterburg u periodu 1893-94. Zbog neslaganja s unutrašnjom i vanjskom politikom kralja Aleksandra Obrenovića, ubrzo se razišao i sa njim. Godine 1896. kralj je primorao Pašića da odstupi od borbe za ustavne promjene. Od 1897 bivši kralj Milan i kralj Aleksandar su vladali zajedno; kako obojica nisu voljela Pašića, oni su ga osudili na devet mjeseci zatvora jer je "Samouprava" objavila jednu izjavu o Pašićevoj ranijoj opoziciji kralju Milanu. Pašić je tvrdio da je loše citiran, ali uzalud.
Đura Knežević, bivši vatrogasac je 6. maja pokušao ubiti bivšeg kralja Milana. Te večeri Milan je objavio da ga je Radikalna stranka pokušala ubiti, pa su svi vodeći članovi partije uhićeni, uključujući i Pašića, koji je tek izašao iz zatvora zbog svoje prethodne kazne. Milanove antiradikalske optužbe su bile bez osnova, pa je čak, Austrougarska, njegov najveći saveznik, priznala da Radikalna stranka nije umiješana, uprkos tome što je Milan insistirao da barem Nikola Pašić i Kosta Taušanović budu osuđeni na smrt. Austrougarska se plašila da će pogubljenje proruskog Pašića natjerati Rusiju da intervenira i napusti sporazum iz 1897. koji je ostavljao Srbiju u statusu quo. Iz Beča je Milanu poslan specijalni izaslanik koji ga je optužio da će Austrija bojkotovati dinastiju Obrenović ako Pašić bude pogubljen.
Zatvoren i nesvjestan miješanja Austrougarske, Pašić je priznao da je Radikalna stranka bila nevjerna prema dinastiji Obrenović. Kao dio sporazuma s ministrom unutarnjih poslova Đorđem Gencic, vlada je službeno izbacila ulogu Pašića iz svog izvještaja, pa je izgledalo da se Pašić ponio kukavički i podlegao pritisku. Pašić je osuđen na pet godina, ali je odmah pušten. Ovo je izazvalo unutrašnje sukobe u Radikalnoj stranci, jer su mlađi članovi predvođeni Ljubomirom Živkovićem i Ljubomirom Stojanovićem smatrali Pašića za kukavicu i izdajnika i osnovali su novu Samostalnu radikalnu stranku. Ostatak vladavine kralja Aleksandra, Pašić je proveo izvan politike. Iako kralj Aleksandar nije volio Pašića, on je često bio pozivan na konzultacije, ali se uzdržavao od davanja savjeta i inzistirao je da se više ne bavi politikom.
Vladavina Petra Karađorđevića mini|desno|200px|Premijeri Srbije i Grčke Nikola Pašić i Eleftherios Venizelos 1913. mini|desno|200px|Delegati na mirovnoj konferenciji u Bukureštu 1913. Nikola Pašić nije bio među zavjerenicima koji su planirali ubistvo kralja Aleksandra. Plan je izvršen 11. juna 1903, pri čemu su ubijeni kralj i kraljica Draga, kao i predsjednik vlade Dimitrije Cincar-Marković i ministar vojske Milovan Pavlović. Radikalna stranka nije formirala prvu vladu nakon državnog udara, ali je pobijedila na izborima 4. oktobra 1903. i ostala na vlasti gotovo bez prekida narednih 15. godina. Pašić nije bio na čelu svih vlada Radikalne stranke, dopuštajući drugim članovima svoje stranke (i ponekad osobama koji nisu njeni članovi) da budu predsjednici vlade. Radikali su se na početku protivili imenovanju Petra Karađorđevića za kralja, nazivajući njegovo imenovanje nezakonitim. Međutim, Pašić je promijenio mišljenje kada je vidio da je narod prihvatio kralja Petra, koji je za razliku od svoja dva samovoljna prethodnika, bio obrazovan u zapadnoj Evropi i stoga umjeren, demokratski vladar. Ispostaviće se da će u narednih dvadesetak godina, najveći sukob između kralja i predsjednika vlada biti Pašićevo odbijanje povećati kraljevsku godišnju plaću.
Nikola Pašić je bio ministar vanjskih poslova u vladi Save Grujića od 8. februara 1904, a predsjednik vlade je bio od 10. decembra 1904. do 28. maja 1905, zadržavši mjesto ministra vanjskih poslova. U narednih 10 godina pod vodstvom Pašića i Radikalne stranke Srbija je napredovala, izrastući u evropsku demokratsku državu, s rastom privrede i političkog utjecaja što je izazvalo stalne probleme s Austrougarskom.