Чу () — царства ў паўднёвым Кітаі ў часы эпох Чуньцю («Вёсны і Восені» 722—481 гг. да н. э.) і Чжаньго («Ваюючыя царствы» 481—221 да н. э.).
Першапачаткова царства было вядома пад назвай Цзін (荆), затым Цзінчу (荆楚). На піку магутнасці пад уладай Чу знаходзілася тэрыторыя сучасных правінцый Хунань, Хубэй, Чжэцзян, часткова Цзянсу, Цзянсу, Аньхой і Фуцзянь а таксама горада Шанхай. Ранняй сталіцай Чу быў Даньян 丹陽, у праўленне Сюн Туна (8-7 стст. да н.э.) сталіца была перанесена ў Ін 郢 (суч. Цзінчжоу).
Гісторыя
Перыяд Заходняй Чжоу Аб дакладным часе і акалічнасцях ўзнікнення чускай дзяржаўнасці ў старажытнакітайскіх гістарычных крыніцах звестак практычна няма. Выказаная ў Гістарычных запісках Сыма Цяня версія аб паходжанні царства Чу ад міфічнага Жоўтага імператара і яго ўнука Чжуань-Сюя, які нібыта заснаваў чускую дынастыю (гл. :en:Jilian 季連), даследчыкамі прызнаецца малаверагоднай. Больш надзейную карціну даюць ускосныя звесткі з гісторыі паўночнакітайскія царстваў, хоць яны даюць інфармацыю ў асноўным са сферы знешняй палітыкі і галоўным чынам на паўночным напрамку.
У пачатку I тысячагоддзя да н. э. дынастыя Чжоу (周朝) спрабавала ўстанавіць кантроль над паўднёвымі землямі. Крыніцы згадваюць як мінімум 5 ваенных паходаў у час праўлення чжоускага Чжао-вана, усе яны былі накіраваны на поўдзень. Асноўным праціўнікам было царства Чу.
Згодна з «бамбукавымі аналамі», на 16-м годзе свайго кіравання (гэта значыць у 980 да н. э.) Чжао-ван напаў на Чу-Цзін, перайшоў раку Хань і сустрэў гіганцкага насарога. У 19-м годзе кіравання Чжао-ван страціў на рацэ Хань усе свае 6 армій. Нарэшце, у апошні год свайго праўлення Чжао-ван адправіўся ў паход на поўдзень супраць паўднёвых варвараў-і і не вярнуўся.
Згодна з кітайскімі хронікамі, у 977 да н. э. цар Чжоу Чжао-ван загінуў на рацэ Цзян (у «Бамбукавых аналах» яна названа Хань) у час паходу на поўдзень. Пасля некалькіх паражэнняў і гібелі свайго вана княства Чжоу адмовілася ад экспансіі ў паўднёвым напрамку.
Паражэнне Чжао-вана сведчыць аб тым, што ў паўднёвым Кітаі тады ўжо існавала сфарміраваная дзяржава, бо магутныя арміі Чжоу маглі быць пераможаны толькі добра арганізаванымі чускімі ўзброенымі сіламі. Пра гэта ж кажуць і паведамленні аб сумесных з чжоусцамі паходах супраць жунаў у праўленне Му-вана (947—928 да н. э.).
Такім чынам, адбіўшы чжоускія ўварванні, мясцовыя кіраўнікі змаглі ўмацаваць незалежнасць Чу ад чжоускага вана на шмат стагоддзяў раней, чым гэта ўдалося паўночным царствам, што выраслі з удзельных княстваў у складзе імперыі Чжоў. У адрозненне ад іх, царства Чу ўзнікла не як падначалены чжоускаму вану ўдзел, а ў выніку самастойнага развіцця мясцовай дзяржаўнасці.
Перыяд Вёсен і Восеней У 704 да н. э. чускі правіцель Сюн-Тун першым з кітайскіх цароў прысвоіў сабе тытул «вана», які раней належаў выключна кіраўніку Чжоў і стаў, як і ўладыка Чжоу, звацца У-ванамСыма Цянь «Ши цзи» Глава 40 «Чу ши цзя — наследственный дом княжества Чу». Аднак пад ціскам іншых царстваў чускія правіцелі некалькі разоў былі вымушаныя прызнаць фармальнае вяршэнства цэнтральнага дому Чжоу.
Спробы царства Чу аб’яднаць Кітай пад сваёй уладай сутыкнуліся з супраціўленнем магутнага царства Цзінь, правіцель якога Вэнь-гун у 632 да н. э. у бітве пры Чэнпу разбіў чускае войскаhttp://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_II/text5.htm. Тым самым ён не дазволіў царству Чу распаўсюдзіць свой уплыў на поўнач ад Хуанхэ, хоць Чу і захавала сваю асноўную моц. На з’ездзе ў 546 да н. э. ў сталіцы царства Цзінь 14 малых царстваў прызналі панаванне царстваў Цзінь і Чу, пры гэтым на з’ездзе старшынстваваў чускі дэлегат.
На дванаццатым годзе кіравання Вэнь-вана (678 да н. э.) Чу напала на невялікае царства Дэн і знішчыла яго.
На дваццаць шостым годзе кіравання Чэн-вана (646 да н. э.) было знішчана царства Ін.
На трэцім годзе кіравання Му-вана (623 да н. э.) Чу знішчыла царства Цзян.
На чацвёртым годзе кіравання (622 да н. э.) Чу знішчыла царствы Лю і Ляо.
У 611 да н. э. Чу знішчыла царства Юн. У 505 да н. э. чускі Чжао-ван знішчыў царства Тан.
У 479 да н. э. Чу далучыла царства Чэнь.
У 447 да н. э. чускі цар Хуэй (惠) заваяваў царства Цай і тэрыторыя гэтага царства стала часткай паўночнай ваеннай мяжы царства Чу. Цайскім правіцелям было дазволена перасяліцца на поўдзень ад ракі Янцзы, на тэрыторыю цяперашняй акругі Чандэ, і заснаваць там паселішча Гаоцай, але і гэта карлікавая дзяржава была скасавана праз 80 гадоў.
На пачатковым годзе праўлення Цзянь-вана (431 да н. э.) чусцы напалі на поўначы на царства Цзюй і ліквідавалі яго.
У рэшце рэшт, царства Чу пакарыла ўсе землі цэнтральнай і ўсходняй часткі басейна ракі Янцзы і ўсяго басейна ракі Хуайхэ. Пастаянна пашыраючыся за кошт захопу малых дзяржаў і заваявання плямён, Чу стала найбуйнейшым па тэрыторыі са старажытнакітайскіх царстваў. Па багацці Чу не саступала нікому з суседзяў, а яе шматлікая армія прымушала ўсе іншыя кітайскія царствы лічыцца з яе моцай.
Перыяд Ваюючых царстваў У перыяд Ваюючых царстваў Чу займала больш за трэць Паднябеснай і аказвала значны ўплыў на навакольныя царствы. У 390—380 гг да н. э. царствы Чу і Чжао ў саюзе ваююць супроць царства Вэй, якое церпіць паражэнне. У 351 г да н. э. Чу заключае мір з Вэй. У 333 да н. э. царствы Чу і Ці сумесна захапілі прыбярэжная дзяржава Юэ, якое знаходзілася на тэрыторыі сучаснай правінцыі Чжэцзян, і падзялілі яго землі.
У сярэдзіне IV стагоддзя да н. э. у палітыцы «Ваюючых царстваў» з’явіўся новы фактар, які моцна паўплываў на гісторыю Кітая: у выніку легісцкіх рэформ Шан Яна царства Цынь беспрэцэдэнтна ўзмацнілася і пачало весці вельмі агрэсіўную палітыку ў адносінах да ўсіх без выключэння суседніх царстваў, прэтэндуючы не толькі на гегемонію над імі, але і на поўнае іх заваяванне. У 316 да н. э. царства Цынь захапіла царствы Ба і Шу, якія з даўніх часоў былі прадметам спрэчак паміж Цынь і Чу.
Памеры і моц царства Чу рабілі яго ключавым удзельнікам антыцыньскіх кааліцый, таму цыньскія правіцелі рабілі ўсё, каб раскалоць такія саюзы, ужываючы для гэтага подкуп, шантаж і прамы падман. Выкарыстоўваючы высокі ўзровень карупцыі ў Чу, цыньскія агенты падкуплялі вялікай колькасцю золата высокапастаўленых чускіх саноўнікаў, якія прасоўвалі на дзяржаўным савеце Чу выгадныя Цынь, але згубныя для Чу рашэнні. Такім чынам цыньскі правіцель шмат разоў разладжваў антыцыньскія кааліцыі, што давала яму магчымасць граміць супрацьстаячыя царствы паасобку. У канцы IV стагоддзя да н. э. царства Цынь подкупам і прамым падманам разбурыла раней цесны саюз Чу з магутным царствам Ці, а затым павяло на яго рашучае наступленне.
Згодна Сыма Цяню, цыньскі пасол Чжан І паабяцаў царству Чу значную тэрыторыю (600 лі) у абмен на разрыў адносін з царствам Ці. Дарадца Чэнь Чжэнь пярэчыў супраць прыняцця прапановы Чжан І, настойваючы на саюзе з Ці і прадказваючы падман (што і здарылася). Аднак чускі Хуай-ван захацеў атрымаць абяцаныя зямлі і прымусіў яго маўчаць.
Хуай-ван стаў паводзіць сябе ганарыста і зневажаць цыскага вана. Гэта прывяло да разрыву адносін з Ці, у выніку чаго ціскі ван заключыў саюз з Цынь, накіраваны супраць. Толькі пасля гэтага Чжан І заявіў чускаму паслу аб перадачы 6 лі зямлі (замест 600 лі), заявіўшы, што яго няправільна зразумелі і ён з самага пачатку казаў пра шэсць лі, а не пра шэсцьсот. Насуперак парадам Чэнь Чжэня, які лічыў, што ў дадзенай сітуацыі лепш ужо нападаць на Ці, разгневаны Хуай-ван абвясціў вайну Цынь. Але зараз ужо аб’яднаныя войскі Ці і Цынь нанеслі яму цяжкае паражэнне, абезгаловілі 80 тысяч воінаў. Пасля паражэння чускі ван зноў сабраў вялікую армію і напаў на Цынь, але зноў пацярпеў паражэнне (312 год да н.э.).
У ходзе гэтай вайны цыньцы нанеслі шэраг цяжкіх паражэнняў арміі Чу і захапілі значную частку чускай тэрыторыі на захадзе.
У далейшым Цынь працягвала нападаць на Чу і захапіла ў яго многія землі, у тым ліку яго сталіцу Ін, захопленую ў 278 да н. э.http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VII/text78.phtml Пасля гэтага на аслабленае царства Чу напалі іншыя царствы, якія выступалі тады як саюзнікі Цынь, што было вялікім поспехам цыньскай дыпламатыі. Царства Чу ў вайне з Цынь і яго саюзнікамі панесла цяжкія страты і таму аказалася няздольным нанесці цыньцам ўдар у адказ. У выніку Чу было вымушана саступіць Цынь значную тэрыторыю і перанесці сталіцу на ўсход, пакуль чуская сталіца пасля рада пераездаў не зацвердзілася ў 241 да н. э. ў горадзе Шоучунь.
Захапіўшы велізарны кавалак чускай тэрыторыі і стварыўшы там новую вобласць Наньцзюнь, цыньскі кіраўнік накіраваў сваё войска на поўнач, супраць былых «трох Цзінь» — царстваў Вэй (魏), Хань (韩) і Чжао (趙). Гэта дало царству Чу, якое было на мяжы знішчэння, працяглую перадышку для аднаўлення сіл. У выніку праз 50 гадоў Чу зноў уяўляла сабой сур’ёзную сілу. Акрыяўшы ад удару, Чу спрабавала арганізоўваць супраціўленне цыньскай агрэсіі, здолеўшы нават адваяваць частку захопленых цыньцамі чускіх зямель. У 256 да н. э. царства Чу анексіравала княства Лу (鲁国), радзіму Канфуцыя.
Але гэты невялікі поспех не кампенсаваў пастаянна нарастаўшай цыньскай пагрозы: пакуль Чу апраўлялася ад панесеных страт, царства Цынь на поўначы ўвесь час нападала і шляхам цяжкіх і кровапралітных войнаў знішчыла ўсе «тры Цзінь». Моц самага моцнага з супрацьстаячых Цынь дзяржаў царства Чжао была зламана ў 260 да н. э. у бітве пры Чанпіне, дзе выдатны цыньскі палкаводзец Бай Цы заманіў у цясніну, акружыў і знішчыў амаль усё чжаоскае войска. У 257 да н. э. войскі Чу і Вэй выратавалі ад падзення абложаную цыньцамі ў 258 да н. э. чжаоскую сталіцу Ханьдань, прымусіўшы цыньскае войска адступіць і зняць аблогуВосточная Литература — библиотека текстов Средневековья.
Аднак гэта была толькі часовая адтэрміноўка і царству Чжао ў бітве пры Чанпіне быў нанесены смяротны ўдар, ад якога яно так і не здолела ў далейшым акрыяць. Царства Цынь працягвала наносіць ўдары, захопліваючы ўсё новыя землі і гарады, і ў 230 да н. э. захапіла Хань, а ў 228 да н. э. нарэшце знішчыла Чжао, свайго наймацнейшага праціўніка.
У 225 да н. э. пасля заваявання цыньцамі Вэй толькі тры царствы Кітая засталіся незаваяванымі: Ці (齐), Янь (燕) і Чу. З гэтага моманту іх захоп царствам Цынь быў толькі пытаннем часу, такая была перавага пераможнай цыньскай арміі над войскамі суседніх царстваў.
У 224 да н. э. цыньскі правіцель Ін Чжэн прапанаваў сваім палкаводцы абмеркаваць план заваявання Чу. Малады генерал Лі Сінь браўся пакарыць Чу, маючы не больш за 200 тысяч салдат, тады як стары заслужаны палкаводзец Ван Цзянь меркаваў, што для гэтага спатрэбіцца ніяк не менш за 600 тысяч салдат. Цыньскі правіцель палічыў Ван Цзяня старым і баязлівым і аддаў перавагу меркаванню Лі Сіня, накіраваўшы яго на чале 200-тысячнага войска на захоп Чу. Абражаны Ван Цзянь адышоў у адстаўку, спаслаўшыся на хваробу.
Але рэчаіснасць перакуліла разлікі Ін Чжэна, і генерал Лі Сінь пасля першапачатковых поспехаў пацярпеў вялікі разгром ад чускай арміі. Тады цыньскі кіраўнік прызнаў сваю памылку і выклікаў з адстаўкі Ван Цзяня, прызначыўшы яго камандуючым і даўшы яму патрэбныя 600 тысяч воінаўhttp://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/China/I/Syma_Tsjan/Tom_VII/text73.phtml.
Гэта ўварванне цыньскай арміі аказалася больш паспяховым — у бітве каля Цінань (месцазнаходжанне невядома) Ван Цзянь разбіў чускае войска. У 223 да н. э. цыньскія войскі захапілі новую сталіцу Чу і паланілі чускага кіраўніка Фучу-вана. У наступным годзе Ван Цзянь заваяваў чускія землі на поўдзень ад Янцзы, і прымусіў да здачы правіцеля княства Юэ, васала Чу. Такім чынам, уся тэрыторыя вялізнай чускай дзяржавы была заваявана цыньскай імперыяй.
Дынастыя Чу ў час распаду Цынь
Пасля смерці імператара Цынь Шыхуандзі ў 209 да н. э. на тэрыторыі царства Чу ўспыхнула паўстанне, якое ўзначаліў Чэнь Шэн, які абвясціў сябе ванам. Хоць паўстанне Чэнь Шэна было даволі скора задушана і ён загінуў, услед за ім ўспыхнулі антыцыньскія паўстанні па ўсёй захопленай цыньцамі тэрыторыі. Царства Чу аб’яднала намаганні валадарных князёў у барацьбе супраць Цынь.