Рышард Радзік (; нар. 1951) — польскі сацыёлаг, прафесар сацыяльных навук, беларусіст. Даследуе сацыялогію нацыі, нацыятворчыя працэсы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе, калектыўную і нацыянальную ідэнтычнасць, перадусім фарміраванне беларускага грамадства і беларускай нацыі ў XIX—XXI стагоддзяхRyszard Radzik — informacje o autorze // Studia Białorutenistyczne. — T. 13. — 2019.. Шмат гадоў працаваў ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры ў Любліне, пазней — у Акадэміі спецыяльнай педагогікі імя Марыі Гжэгажэўскай у ВаршавеRyszard Radzik. Tożsamościowe problemy narodów Europy Środkowo-Wschodniej // Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. — 2023..
Аўтар шматлікіх прац пра беларусаў, гісторыю беларускай нацыянальнай свядомасці, польска-беларускія адносіны і месца беларускага грамадства паміж расійскай і заходнееўрапейскай культурнымі традыцыямі. Разам з Міхалам Саевічам — заснавальнік і адзін з першых рэдактараў беларусазнаўчага навуковага штогодніка Studia BiałorutenistyczneRelacja z konferencji „Polsko-białoruskie związki historyczne, literackie i językowe” // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. — 3.07.2026..
Біяграфія
Адукацыя і навуковыя ступені
У 1974 годзе Рышард Радзік скончыў эканамічныя студыі ва Універсітэце Марыі Складоўскай-Кюры ў Любліне. Пасля гэтага праходзіў дактарантуру па сацыялогіі ў Варшаўскім універсітэцеProf. dr hab. Ryszard Radzik // Ludzie Nauki. Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.Ryszard Radzik // Wiadomości Uniwersyteckie. — 2008. — № 3..
29 лістапада 1979 года на факультэце філасофіі і сацыялогіі Варшаўскага ўніверсітэта атрымаў ступень доктара гуманітарных навук. Яго дысертацыя Pierwociny ukraińskiej świadomości narodowej w Galicji Wschodniej w latach 1830–1863 («Пачаткі ўкраінскай нацыянальнай свядомасці ва Усходняй Галіцыі ў 1830—1863 гадах») была прысвечана фарміраванню ўкраінскай нацыянальнай свядомасці; навуковым кіраўніком быў Анджэй Заянчкоўскі.
У наступныя дзесяцігоддзі асноўным аб'ектам яго даследаванняў сталі нацыятворчыя працэсы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і, у прыватнасці, гісторыя фарміравання беларускай нацыі. У 2000 годзе выйшла манаграфія Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, прысвечаная пераходу беларусаў ад этнічнай супольнасці да сучаснай нацыянальнай супольнасці ў XIX стагоддзіСалавей Л. Radzik, Ryszard. Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową // Беларускі гістарычны агляд..
6 снежня 2001 года Радзік атрымаў ступень габілітаванага доктара ў галіне сацыялогіі на філасофскім факультэце Ягелонскага ўніверсітэта. Падставай для габілітацыі стала менавіта манаграфія Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową.... Беларускае выданне гэтай працы пад назвай «Вытокі сучаснай беларускасці. Беларусы на фоне нацыятворчых працэсаў у Цэнтральна-Усходняй Еўропе XIX ст.» выйшла ў Мінску ў 2012 годзе і было перавыдадзена ў 2014 годзеРышард Радзік. Вытокі сучаснай беларускасці // Беларускі гістарычны агляд. — 2012.Летапіс беларускага друку. — 2014. — № 8. — Запіс 6937..
28 ліпеня 2015 года Радзіку было нададзена навуковае званне прафесара сацыяльных навук. 16 верасня таго ж года прэзідэнт Польшчы Анджэй Дуда ўручыў яму акт аб прысваенні прафесарскага звання; у гэты час Радзік працаваў ва Універсітэце Марыі Складоўскай-КюрыPrezydent do profesorów: Państwa wiedza i dorobek to kapitał // Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. — 16.09.2015..
Акадэмічная праца
Навуковая кар'ера Радзіка на працягу многіх гадоў была звязана з Інстытутам сацыялогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры. У пачатку 2000-х гадоў ён працаваў у структуры Інстытута сацыялогіі, а ў 2008 годзе — у аддзеле макраструктур грамадства факультэта філасофіі і сацыялогіі.
У 2002—2005 гадах быў намеснікам дэкана факультэта філасофіі і сацыялогіі Універсітэта Марыі Складоўскай-КюрыHistoria Wydziału Filozofii i Socjologii // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej.. Працаваў таксама ў Дзяржаўнай вышэйшай усходнееўрапейскай школе ў Пшэмыслі (Państwowa Wyższa Szkoła Wschodnioeuropejska w Przemyślu).
Пазней стаў супрацоўнікам Інстытута філасофіі і сацыялогіі Акадэміі спецыяльнай педагогікі імя Марыі Гжэгажэўскай у Варшаве. У гэтай установе ўзначальваў кафедру сацыялогіі культуры; у структуры навучальных праграм кіраваў таксама спецыялізацыяй «Сацыялогія культуры — даследаванні і маркетынг»Struktura Akademii Pedagogiki Specjalnej // Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej.Kierownicy specjalności i kierunku, 2023/2024 // Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej..
Паводле звестак Выдавецтва Акадэміі спецыяльнай педагогікі за 2023 год, Радзік меў каля 300 навуковых публікацый, у тым ліку 19 кніг — 10 аўтарскіх манаграфій і дзевяць рэдагаваных выданняў.
Навуковая дзейнасць
Нацыі і нацыятворчыя працэсы
Асноўны кірунак даследаванняў Радзіка — сацыялогія нацыі і працэсы фарміравання сучасных нацый у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Ён аналізуе гістарычныя ўмовы пераходу ад лакальных, этнічных і саслоўных супольнасцей да мадэрных нацыянальных супольнасцей, у тым ліку ролю сацыяльнай структуры, культурных эліт, рэлігіі, мовы, дзяржавы і адукацыі.
У параўнальных працах Радзік звяртаецца да польскага, беларускага, украінскага і расійскага матэрыялу, а таксама да гісторыі іншых народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Асобнае месца займае параўнанне працэсаў нацыянальнай мадэрнізацыі ў грамадствах, якія мелі ўласныя дзяржаўныя і культурныя эліты, і ў грамадствах з няпоўнай сацыяльнай структурайRadzik R. Polacy a Słowianie wschodni: społeczne uwarunkowania formowania się cech tożsamościowo-mentalnych // Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio I. — 2018. — T. 43, № 1. — S. 11—31..
У 2023 годзе выйшла абагульняльная манаграфія Tożsamościowe problemy narodów Europy Środkowo-Wschodniej, прысвечаная праблемам нацыянальнай ідэнтычнасці ў рэгіёне. У анатацыі выдавецтва асноўнымі тэмамі шматгадовых даследаванняў Радзіка называюцца сацыялогія нацыі, фарміраванне нацый і ідэнтычнасцей у Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і асабліва станаўленне сучаснага беларускага грамадства.
Даследаванні беларусаў
Беларуская праблематыка займае цэнтральнае месца ў значнай частцы навуковага даробку Радзіка. Ён даследуе пачаткі беларускай нацыянальнай ідэі ў XIX стагоддзі, структуру тагачаснага грамадства, сувязь этнічнай і нацыянальнай свядомасці, уплыў канфесійнай прыналежнасці, паланізацыі і русіфікацыі, а таксама фарміраванне беларускай культурнай эліты.
У манаграфіі Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową... беларускае нацыятварэнне разглядаецца ў параўнанні з працэсамі ў суседніх грамадствах Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. Даследаванне ахоплівае XIX стагоддзе і аналізуе сацыяльныя і культурныя перадумовы адносна позняга фарміравання мадэрнай беларускай нацыянальнай супольнасці.
У кнізе Kim są Białorusini? («Хто такія беларусы?»; 2002, наступныя выданні 2003 і 2004) Радзік звярнуўся да гістарычных вытокаў і сучасных асаблівасцей беларускай ідэнтычнасці. У 2002 годзе ў Мінску выйшаў беларускамоўны зборнік яго прац «Беларусы (Погляд з Польшчы)»Радзік Р. Беларусы (Погляд з Польшчы) / пер. Я. Іваноў. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2002. — 132 с..
Манаграфія Białorusini – między Wschodem a Zachodem (2012) прысвечана гістарычным і сучасным культурным арыентацыям беларусаў і месцу беларускага грамадства паміж Усходам і Захадам. У 2017 годзе ў серыі «Бібліятэка часопіса „Беларускі Гістарычны Агляд“» выйшаў зборнік «Вакол ідэнтычнасці беларусаў», у якім сабраны даследаванні Радзіка пра беларускую нацыянальную і культурную ідэнтычнасць, гістарычную памяць і адносіны з суседнімі народаміРадзік Р. Вакол ідэнтычнасці беларусаў / пер. з польск. мовы С. Петрыкевіч; навук. рэд. Г. Сагановіч. — Мінск: Лімарыус, 2017. — 309 с..
Беларуская літаратура як крыніца даследаванняў
Радзік выкарыстоўвае беларускую літаратуру таксама як матэрыял для гістарычна-сацыялагічнага вывучэння нацыянальнай свядомасці. У яго працах аналізаваліся літаратурныя і публіцыстычныя тэксты XIX—XX стагоддзяў, у тым ліку творы Францішка Багушэвіча, Кастуся Каліноўскага, Вацлава Ластоўскага і Якуба КоласаМельнікава А. Беларуская літаратура ў даследаваннях Рышарда Радзіка // Acta Albaruthenica. — 2022. — Т. 22. — С. 120—132..
Асобныя працы прысвечаны вобразу грамадства ў паэме Якуба Коласа «Новая зямля», погляду на Польшчу і Расію ў «Кароткай гісторыі Беларусі» Вацлава Ластоўскага, пецярбургскаму «Гоману» як аднаму з асяродкаў фарміравання беларускай нацыянальнай ідэі, а таксама супастаўленню беларускай нацыянальнай думкі з украінскай, чэшскай і славацкайRyszard Radzik. Publikacje // Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej..
Польска-беларускія адносіны
Шэраг прац Радзіка прысвечаны ўзаемнаму ўспрыманню палякаў і беларусаў, нацыянальным стэрэатыпам і сацыяльным умовам міжкультурнай камунікацыі. Ён даследаваў гістарычную зменлівасць катэгорый «свой», «іншы», «чужы» і «вораг» у стаўленні беларусаў да палякаў, звязваючы гэтыя змены, сярод іншага, з канфесійнымі адрозненнямі, сацыяльнай структурай і савецкай спадчынайRadzik R. Historyczna zmienność kategorii: swój/inny/obcy/wróg w relacjach Białorusinów z Polakami w ciągu dwóch ostatnich stuleci // Studia Białorutenistyczne. — 2019. — T. 13. — S. 129—146..
Да гэтай праблематыкі належаць таксама працы пра польска-беларускія стэрэатыпы ў XIX—XX стагоддзях, польска-беларускую міжкультурную камунікацыю і эвалюцыю крытэрыяў польскай, літоўскай і беларускай нацыянальна-культурнай прыналежнасці.
Усходнеславянскія ідэнтычнасці і расійскі імперыялізм
Ад пачатку навуковай кар'еры Радзік займаўся таксама ўкраінскім нацыятварэннем: яго доктарская дысертацыя была прысвечана пачаткам украінскай нацыянальнай свядомасці ва Усходняй Галіцыі. У пазнейшых даследаваннях ён параўноўваў гістарычныя асаблівасці фарміравання беларусаў, украінцаў і расіян і суадносіны нацыянальнай, савецкай і агульнарускай ідэнтычнасцей.
Манаграфія Rosyjski imperializm wspólnotowy. Trójjedyny naród ruski w badaniach socjologicznych (2016) прысвечана расійскай канцэпцыі «трыадзінага рускага народа» і ўспрыманню беларусаў і ўкраінцаў як частак шырэйшай агульнарускай супольнасціRadzik R. Rosyjska wizja narodu ogólnoruskiego // Studia Białorutenistyczne. — 2016. — T. 10.. У 2021 годзе ў Кіеве і Варшаве быў выдадзены зборнік Поляки, українці, білоруси – про множинність ідентичностей, які аб'ядноўвае працы Радзіка пра польскую, украінскую і беларускую ідэнтычнасціРадзік Ришард. Поляки, українці, білоруси – про множинність ідентичностей // Akademia Pedagogiki Specjalnej. — 2021..
Дзейнасць у беларусазнаўстве
У 2007 годзе Рышард Радзік і Міхал Саевіч заснавалі ў Любліне міждысцыплінарны навуковы штогоднік Studia Białorutenistyczne, прысвечаны Беларусі і польска-беларускім гістарычным, культурным, літаратурным і моўным сувязям. Яны сталі першымі рэдактарамі выдання.
Радзік працягнуў супрацоўніцтва з часопісам як аўтар навуковых прац і рэцэнзій. У томе 18 за 2024 год была апублікавана яго рэцэнзія на манаграфію Таццяны Канаш пра міграцыю беларусаў у ПольшчуRadzik R. Tatiana Kanasz, Migracje Białorusinów do Polski. Perspektywa dyskursu publicznego // Studia Białorutenistyczne. — 2024. — T. 18. — S. 309—311..
25—26 чэрвеня 2026 года Радзік разам з Міхалам Саевічам удзельнічаў у Любліне ў міжнароднай канферэнцыі, прысвечанай гісторыі і развіццю Studia Białorutenistyczne. Абодва выступілі ў дыскусійнай панэлі як заснавальнікі і першыя рэдактары штогодніка.
Выбраная бібліяграфія
Аўтарскія кнігі
Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia. — Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2000. — 301 s. Kim są Białorusini?. — Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002; наступныя выданні — 2003, 2004. Беларусы (Погляд з Польшчы) / пер. Я. Іваноў. — Мінск: Энцыклапедыкс, 2002. — 132 с.