Культ каменных дзевачак — традыцыя пакланення антрапаморфным каменным крыжам у вёсках Данілевічы і Баравое Лельчыцкага раёна Гомельскай вобласці. Культ з’яўляецца элементам жаночай субкультурнай рытуальнай традыцыі і рэліктам некалі існаваўшага старажытнага культа жаночых бажаствоў.

Паданні аб каменнай дзяўчынцы У вёсках Лельчыцкага раёна захаваліся паданні аб з’яўленні каменнай «дзяўчынкі». Мясцовая жыхарка в. Данілевічы распавядала:

Традыцыя пакланення Пакланенне каменнай «дзяўчынцы» адбываецца на Вялікдзень. Жанчыны вёскі прыносяць каменнаму крыжу аброкi — яйкі, хлеб, піражкі, грошы, палявыя кветкі. Каменны крыж «апранаюць» і ўпрыгожваюць рознымі элементамі: падпяразваюць фартушкі, павязваюць хусткі, упрыгожваюць каралямі і г.д. Леташнія тканіны-аброкi здымаліся і спальваліся. Для прыдачы больш чалавекападобнага выгляду крыжу жыхаркі в. Баравое стваралі з моху і травы падабенства валасоў. Каля каменя жанчыны моляцца Богу і віншуюць з Хрыстовым нядзеляй.

Жыхаркі вёскі лічаць «дзяўчынку» жывой і, распавядаючы пра яе, выразна шкадуюць яе. Падчас Вялікадня яе абдымаюць і просяць дапамогі ад хвароб і няшчасцяў.

Значэнне аб’екта Каменная «дзяўчынка» мае вялікае значэнне для жыхарак вёскі. У жанчын існуе ўстойлівая вера ў тое, што каменная «дзяўчынка» ўплывае на працягу падзей, мае сілу змяняць іх у добрую або ў процілеглы бок. Некалі ў в. Данілевічы каменны крыж перанеслі з абочыны поля на могілках, дзе некалі стаяла царква. Пасля гэтага ў вёсцы стала паміраць жывёла. Дадзенае падзея была ўспрынятыя як знак незадаволенасці «дзяўчынкі» і пасля чаго крыж вярнулі на ранейшае месца.

Таксама аб’ект мае важнае сацыяльна-маральнае значэнне для жаночай часткі вясковага соцыума. Каменная «дзяўчынка», праклятая маці, уяўляе жанчынам наглядны ўрок, і, такім чынам, засцерагае іх мацярынства ад граху праклёны дзяцей.

Мастацкая характарыстыка каменных «дзяўчынак» Каменная «дзяўчынка» ў в. Данілевічы ўяўляе з сябе вытыркі на 70 см з-пад зямлі каменны крыж. Мае круглявыя формы і згладжаныя пераходы, што надае крыжу антрапаморфнасць. Верхняя частка каменнага крыжа — «дзяўчынкі» нагадвае галаву, а кароткія бакавыя выступы — торс фігуры, што і робіць пластыку крыжа антрапаморфнай.

У в. Баравое каменная «дзяўчынка» мае стаўпападобную форму. Мясцовыя жыхары распавядаюць, што раней «дзяўчынка» мела галаву, грудзі, рукі і закамянелыя маністы на шыі, але людзі адбілі іх.

Даследчыкамі адзначаецца, што пластычныя прыёмы, якія выкарыстоўваюцца ў каменных крыжах Лельчыцкага раёна, маюць падабенства з іншымі вядомымі прыкладамі каменных крыжоў і каменных ідалаў на тэрыторыі Беларусі (прыклад: Тураўскі крыж).

Навуковыя гіпотэзы Даследчыкамі была вылучана здагадка, што каменныя крыжы некалі маглі быць ідаламі, антрапаморфным пластычным увасабленнем вобразаў паганскі бажаствоў, якім пакланяліся. З прыходам хрысціянства шанаванне трансфармавалася ў мясцовы культ камянёў — «дзяўчынак» і звычай аднаўляць жаночы вобраз з дапамогай аброчных тканін. На карысць дадзенай гіпотэзы сведчыць паданне аб гвалтоўным змене аблічча, якое існуе ў в. Баравой. Дадзенае меркаванне таксама заснавана на параўнальна-мастацкім аналізе каменных «дзяўчынак» з іншымі вядомымі ў Беларусі антрапаморфнымі крыжамі або каменнымі ідаламі.

Таксама была вылучана гіпотэза аб захаванасці на Усходнім Палессі Беларусі рудыментарнай формы шанавання жаночых бажаствоў. Даследчыкі лічаць, што перажыткі жаночых культаў і магічных практык у вёсках Лельчыцкага раёна ў далейшым дапамогуць рэканструяваць славянскія жаночыя паганскія культы.

Гл. таксама Традыцыя шанавання Святога каменя (Крамянец)

Крыніцы

Літаратура Полевая фольклористика и этнология: исследование локальных культур Беларуси — Мн.: БГУКИ, 2008, — 268 с. Василевич В. А. Белорусская мифология: Энциклопедический словарь. Мн.: Беларусь, 2004, — 275 с. Макушников О. А. Отчет об археологической разведке в Буда-Кошелевском и Лельчицком районах Гомельской области в 1993 г. // Архив археологической научной документации Института истории НАНБ. Дело No 1502. 1993. С. 19-30. Раманюк Міхась. Беларускія народныя крыжы. Вільня: Наша Ніва, 2000.

Спасылкі Раздзел у інвентары нематэрыяльнай культурнай спадчыны Беларусі — https://living-heritage.by/nks/1131/?sphrase_id=72983

Катэгорыя:Культура Лельчыцкага раёна