thumb|Antigua estatua romana del tipu Madrid-Varese de Dioniso folgando sobre una herma (c. 150 d. C., Muséu del Prado, Madrid).
Na mitoloxía clásica, Dioniso (en griegu antiguu Διώνυσος Diônysos o Διόνυσος) ye "fíu de Zeus" ("Διός" en griegu antiguu, ye'l xenitivu de Ζεύς, que significa "de Zeus") y ("νυσος" en llingua tracia-frixa, significa "fíu"),Donini, Breve storia religioni delle, Roma, 1991, p. 140Burkert, Griechische Relixón der archaischen und klassischen Epoche, Stuttgart, 1977, p. 253 ye'l dios de la vendimia y el vinu, inspirador de la llocura ritual y l'éxtasis, y un personaxe importante de la mitoloxía griega, como fíu del dios principal Zeus (Ζεύς en griegu antiguu). Anque los oríxenes xeográficos del so cultu son desconocíos, cuasi toles traxedies presentar como «estranxeru».
Foi tamién conocíu polos romanos como Baco (del griegu antiguu Βάκχος Bakkhos)En Grecia «tanto'l devotu como'l dios llámense Baco.» ( Señalando, pal empecipiáu, a Eurípides, Les bacantes 491, y pal dios, que solo ye «Dioniso», Sófocles, Edipo rei 211 y Eurípides, Hipólito 560. y el frenesí qu'inducía, bakcheia. Ye'l dios patrón de l'agricultura y el teatru. Tamién ye conocíu como'l ‘Llibertador' (Eleuterio), lliberando a unu del so ser normal, por aciu la llocura, l'éxtasis o'l vinu.Sutton (1992), páx. 2, menta a Dioniso como El Llibertador en rellación a les Dionisias. La misión divina de Dioniso yera entemecer la música del aulós y dar final al cuidu y la esmolición.Fox (1916), páx. 221: «La misión divina de Dioniso yera entemecer la música de la flauta y traer el cese al cuidu». Fox cita entós a Eurípides como una fonte direuta pa esta afirmación: Los investigadores aldericaron la rellación de Dioniso col cultu de les almes» y la so capacidá pa presidir la comunicación ente los vivos y los muertos.Riu (1999), capítulu 4 (Happiness and the Dead), páx. 105: «Dioniso preside sobre les comunicaciones colos muertos».
Nel panteón griegu, Dioniso foi incorporáu como fíu de Zeus y Ser, nietu de Harmonía y bisnietu d'Afrodita, magar otres versiones afirmaben que yera fíu de Zeus y Perséfone. Describir a Dioniso como femenín o «masculín-femenín».
El nome Dionysos ye de significáu inciertu. El so elementu -nysos bien pue ser d'orixe extraheleno, pero dio- foi rellacionáu dende antiguu con Zeus (xenitivu Dios). Pa los autores griegos, Nisa yera una ninfa que lo crio, o'l monte onde yera atendíu por delles ninfes (les Nisíades), que lo alimentaron y facer inmortal por orde de Hermes.Fox (1916), páx. 217: «La pallabra Dionysos ye divisible en dos partes, la primera orixinalmente Διος (ye dicir Ζευς), mientres la segunda ye de significáu desconocíu, anque quiciabes tea rellacionada col nome del Monte Nisa qu'apaez na historia de Licurgo:
El séquitu de Dioniso yera llamáu'l tíaso, y taba formáu principalmente por ménades (les sos compañeres d'orxía).
Otru mitu dionisíaco apaez nel creu del orfismo, onde los antiguos Titanes maten al pequeñu dios Dioniso, fíu de Zeus y Perséfone, depués d'atraelo con brillosos xuguetes escontra una trampa, dempués ye estazáu, cocíu y taramiáu. Entós, Zeus castiga y abrasa col so rayu a los Titanes (pero como'l corazón de Dioniso nun foi taramiáu, del corazón resucita'l fíu de Zeus). De les cenices de los Titanes y la tierra surden los seres humanos, que tienen un componente titánicu y otru dionísíaco, al nacer con daqué de l'antigua culpa de la muerte del dios Dioniso, polo que deben purificarse al evitar el derramamiento de sangre d'homes y animales, d'esta miente, a la fin de la esistencia, la so alma ye lliberada del cuerpu (cuasi tumba y cárcel), pa reintegrarse al mundu divín d'onde procede.
Adoración thumb|El Dioniso Ludovisi con una pantera, un sátiru y uves sobre una viña (sieglu II d. C., Palazzo Altemps, Roma). thumb|Escena de iniciación dionisíaca de Cesarión. Casa de la Farnesina. Dioniso ye un dios de ritos relixosos mistéricos, como los de Deméter y Perséfone na ciudá d'Eleusis, próxima a Atenes. Dioniso lleva'l basjaris o piel de foín, simbolizando la viña y la fauna. Los sos propios ritos, los Misterios eleusinos, yeren los más conocíos por toos. Munchos investigadores creen que Dioniso ye un sincretismu d'una deidá griega llocal de la naturaleza y un dios más poderosu de Tracia o Frixa, como Sabacio.
Heródoto sabía que'l cultu a Dioniso llegó más tarde a los griegos que'l restu, pos comenta:
Munchos griegos taben seguros de que'l cultu a Dioniso llegara a Grecia dende Anatolia, pero les sos nociones sobre si Nisa taba asitiada n'Anatolia, en Libia («lloñe al oeste xunto al gran océanu»), Etiopía (Heródoto) o Arabia (Diodoro Sículo) son lo suficientemente variables como pa suxerir que se pretendía un alloñáu país máxicu, quiciabes llamáu Nysa, pa esplicar el ilegible nome del dios: ‘dios de Nisa'. Apolodoro paez siguir a Ferécides, quien cunta cómo l'infante Dioniso, dios de la parra, foi criáu poles ninfes de l'agua, les Híades, en Nisa. Sicasí, el nome que los hitites anatolios dar a sigo mesmos na so propia llingua (nesili) yera Nesi. La influencia hitita na cultura griega antigua cuasi nunca ye apreciada.
Les anteriores contradicciones suxeren a dalgunos que nun se ta tratando cola memoria histórica d'un cultu estranxeru sinón con un dios inherentemente estranxeru. Y ello ye que el nome de Dioniso apaez nes tablillas n'idioma micénicu como DI-WO-NIN-SO-JO, y Károly KerényiKerényi (1976). alcontrar na Creta minoica, onde'l so nome minoicu ye desconocíu pero la so carauterística presencia resulta reconocible. Claramente, Dioniso tuviera colos griegos y los sos predecesores enforma tiempu, y aun así retuvo –en parte– l'alcordanza de la so procedencia estranxera.
El toru, la culiebra, la hedra y el vinu son los signos de la carauterística atmósfera dionisíaca, y Dioniso ta estrechamente acomuñáu colos sátiros, centauros y silenos. De cutiu apaez montando un lleopardu, llevando una piel de lleopardu o nun carru tiráu por panteres, y tamién puede ser reconocíu pol tirso que lleva. Amás de la parra y la so alter ego xavaz maneru, la hedra venenosa, dambes a él consagraes, la figal tamién yera un símbolu so. La piña que coronaba la so tirso rellacionábalu con Cibeles, y la granada con Deméter. N'Atenes celebrar nel so honor les Dionisias y les Leneas. Los empecipiaos adorar nos misterios dionisíacos, que yeren paecíos y taben rellacionaos colos misterios órficos, y pueden influyir sobre'l gnosticismu. Dicíase que Orfeo inventara los misterios de Dioniso.Apolodoro, Biblioteca i.3.2: «Orfeo tamién inventó los misterios de Dioniso, y siendo estazáu poles Ménades ta soterráu en Pieria.»
Bacanales
Introducíes en Roma (ca. 200 e.C.) dende la cultura griega del sur d'Italia o al traviés de la Etruria influyida per Grecia, les bacanales celebrábense de callao y cola sola participación de muyeres na arbolea de Simila, cerca del monte Aventino el 16 y 17 de marzu. Darréu, estendióse la participación nos ritos a los homes y les celebraciones teníen llugar cinco vegaes al mes. La notoriedá d'estes fiestes, onde se suponía que s'entamaben munches clases de crímenes y combalechadures polítiques, provocó en 186 e.C. un decretu del Senáu —el llamáu Senatus consultum de Bacchanalibus, inscritu nuna tablilla de bronce afayada en Calabria (1640) y anguaño en Viena— pol que les bacanales fueron prohibíes en toa Italia, sacante en ciertes ocasiones especiales que teníen de ser aprobaes específicamente pol Senáu. Pese al severu castigu infligido a quien se sorprendía violando esti decretu, les bacanales nun fueron encaloraes, especialmente nel sur d'Italia, mientres enforma tiempu.
Dioniso oldear con Baco y con Liber (tamién Liber Pater). Liber (‘el llibre') yera un dios de la fertilidá y la crecedera, casáu con Llibera. La so fiesta yera la Liberalia, celebrada'l 17 de marzu, pero en dellos mitos tamién se celebraba'l 5 de marzu.
Epítetos thumb|El trunfu de Baco (Los borrachos) de Velázquez.
Acratoforo, epítetu col que yera designáu como dador del vinu ensin entemecer, y sol que se-y adoraba en Figaleya (Arcadia).Pausanias viii.39.4. Acroreites, sol que yera adoráu en Sición.Esteban de Bizanciu, s. v. Ακρωρεία. Adoneo (Adoneus, ‘gobernante'), epítetu llatín que recibía como Baco.Ausonio, Epigrames xxix.6. Bromio (‘atronador' o ‘el que brama'). Dendrites (Δενδρίτης Dendrítês, ‘el de los árboles'), como poderosu dios de la fertilidá. Dimorfu (Δίμορφoς), pol fechu que podía amosase como bellu o como tarrecible d'alcuerdu a les circunstancies. Ditirambu (‘el de la doble puerta') úsase dacuando pa referise a él nos solemnes cantares cantaos nos festivales, y fai referencia a la so prematura nacencia. Egóbolo (‘matador de cabres'), nome sol que foi adoráu en Potnias (Beocia).Pausanias ix.8.1. Eleuterio (Ελευθερευς, ‘el llibertador'), tamién aplicáu a Eros. Eneo, como dios de la prensa de vinu. Enorches (‘con boles'Kerényi (1976), páx. 286. o quiciabes ‘nos testículos', n'alusión a Zeus cosiendo al infante Dioniso na so zanca),Jameson (1993), páx. 53, pa les suxerencies de Devereux sobre Enorkhes. otra forma rellacionada cola fertilidá en Samos y Lesbos. Esimnetes (‘gobernante' o ‘señor'), nome sol que foi adoráu en Aroe y Patras (Acaya). Evio, un epítetu que s'usa prominentemente na obra d'Eurípides, Les bacantes. Faleno (Φαλλην, ‘del falu'), garante de la fecundidá. Floios (Φλοῖος, ‘corteza'), como espíritu d'ésta. Hierofante, sacerdote del cultu. Licnite (‘el del bieldo') faía-y un dios de la fertilidá rellacionáu coles relixones mistéricas. El bieldo yera un preséu similar a una pala que s'usaba p'aventar, ye dicir dixebrar la paya del granu. Lieo (‘el que desamarra'), como un dios de la relaxación y la lliberación de les esmoliciones. Omadio (Ὠμάδιος, ‘que come la carne crudo'), nomatu de Baco en Quíos. Sukites (Συκίτης), proteutor de les figales. Yaco (Ιακχος) rellacióna-y colos misterios eleusinos, onde yera conocíu como fíu de Zeus y Deméter. El nome puede venir de ιακχος (iakchos), un himnu cantáu n'honor de Dioniso.
Nel panteón griegu, Dioniso absuerbe xunto con Zeus el papel de Sabacio, una deidá tracia/frixa a la que se sacrificaba cerámica rota (probablemente pa evitar qu'otra se rompiera nel fueu). Nel panteón romanu, Sabacio pasó a ser un nome alternativu de Baco.Taylor-Perry (2003), cap. «Sabazius», páx. 89.
Mitoloxía
Nacencia thumb|Procesión dionisíaca nun sarcófagu de mármol, posiblemente indicativa de que'l difuntu tuvo empecipiáu nos misterios.|izquierda
Dioniso tuvo una nacencia inusual y prematuru que remembra la dificultá d'encaxar nel panteón olímpicu. La so madre foi una muyer mortal, llamada Ser, fía del rei Cadmo de Tebas, y el so padre Zeus, el rei de los dioses. La esposa de Zeus, Hera, diosa celosa y vanidosa, afayó l'aventura del so home cuando Séme -y taba encinta. Col aspeutu d'una vieya (n'otres versiones d'una nodriza), Hera apaecer a Ser, quien-y confió que Zeus yera l'auténticu padre del fíu que llevaba nel banduyu. Hera asonsañó nun creelo, y semó les granes de la dulda na mente de Séme -y, quien, interesada, pidió a Zeus que se revelara en tola so gloria como prueba de la so divinidá. Anque Zeus rogólu que nun-y pidiera eso, ella aportunó y él terminó aportando. Entós Zeus presentóse ante ella colos sos truenos, vientos y rayos, y Séme -y pereció carbonizada. Zeus llogró rescatar al embrionariu Dioniso llantándolo na so zanca. Unos meses dempués, Dioniso nació nel monte Pramnos de la islla Icaria, a onde Zeus foi pa lliberar yá crecíu de la so zanca. Nesta versión, Dioniso tuvo dos «madres» (Ser y Zeus) antes de nacer, d'onde procede l'epítetu dimētōr (‘de dos madres'), rellacionáu cola so doble nacencia.