Od melodii jako konkretnego następstwa dźwięków odróżnia się melodykę, czyli zespół cech melodycznych właściwych danemu utworowi, kompozytorowi, stylowi, gatunkowi, epoce lub tradycji muzycznej.
Cechy i kształtowanie melodii
Do podstawowych cech melodii należą jej kontur, ambitus, kierunek ruchu, materiał dźwiękowy oraz sposób uporządkowania rytmicznego. Kontur, nazywany też linią melodyczną, określa ogólny przebieg melodii: może ona wznosić się, opadać, tworzyć łuk, falować albo łączyć różne kierunki ruchu. Ruch melodii może przebiegać małymi krokami, zwłaszcza sekundami, albo skokami interwałowymi, przy czym oba sposoby prowadzenia dźwięków współtworzą jej charakter. Ambitus oznacza rozpiętość między najniższym i najwyższym dźwiękiem melodii.
Charakter melodii zależy także od użytego materiału dźwiękowego, zwłaszcza od skali, trybu, tonalności oraz następstw interwałowych. Melodie mogą być oparte na niewielkim zasobie dźwięków, na skalach pentatonicznych, modalnych, diatonicznych, chromatycznych, całotonowych albo na systemie dur-moll.