Ich podsumowaniem jest poświęcone Hiszpanii hasło w Nowych Atenach Benedykta Chmielowskiego; przeważa w nim „pozytywny stosunek”Szady 2012, s. 28., choć wiele opisanych tu cech Hiszpanów można interpretować dwojakoSzady 2012, s. 33.. Podobny charakter ma dwudziestostronicowe hasło poświęcone Hiszpanii w quasi-encyklopedii geograficznej Władysława LubieńskiegoAleksandra Matyja, Polski stereotyp Hiszpana, [w:] Media. Kultura. Komunikacja społeczna 11/4 (2015), s. 97..
Oświecenie mały|160px|Ignacy Krasicki Czarna legenda zadomowiła się w Polsce dopiero wraz z nadejściem Oświecenia. Przetłumaczono wtedy i wydrukowano szereg prac fundamentalnych dla czarnolegendowej propagandy w Europie zachodniej (Bartolomé de las Casas, William Robertson, Jean-François Marmontel)Tazbir 1967, s. 620.. Zaopatrzone w polskie przedmowy czy komentarze, książki te przekazywały czytelnikowi już typowe dla antyhiszpańskiej narracji wiadomości, zwłaszcza o bestialstwach wobec Indian w Ameryce, na ogół podane z możliwie przerażającymi szczegółami. Znaczną rolę dla promocji legendy odegrała recepcja w Polsce prac francuskich encyklopedystów, kluczowych dla propagacji antyhiszpańskiej propagandy w EuropieZob. uwagi dotyczące Marmontela, Tazbir 1967, s. 620..