Jednak najczęściej nastroje antyhiszpańskie pojawiały się w tekstach polskich innowierców„Były to zarzuty stanowiące składnik ‘czarnej legendy’ w jej włoskim, niemieckim czy holenderskim wydaniu”, Tazbir 1967, s. 619.. Autorzy tacy jak Paweł Gilowski, Krzysztof Kraiński, Jan Niemojewski, Samuel Przypkowski, Stanisław Lubieniecki i Hieronim Moskorzowski powtarzali typowe w protestanckiej Europie czarnolegendowe tezyTazbir 1967, s. 609–619.. Na ogół teksty te utrzymane były w tonie dyskursywnym, ale czasem przybierały formę obraźliwych szyderstwPor. „Hiszpan w kościele równy aniołowi / W domu podobien samemu diabłowi / U stołu jako wilk drapieżny siedzi / Jak wieprz gdy izbę jego kto nawiedzi / Chodzi po mieście jak paw strojny buczny / A w pojmaniu jest jako lis sztuczny”, Andrzej Lubieniecki (młodszy), Przyrodzenie hiszpańskie, ok. 1640.. Podobne zarzuty powtarzali czasem także autorzy katoliccy, zwłaszcza jeśli zaangażowani byli w obronę wolności szlacheckich przeciw domniemanym zakusom królaNiektórzy autorzy mówią nawet o „antyhiszpańskiej histerii Polaków”, zrozumiałej „w świetle siedemnastowiecznych polemik wokół wolności”, Jan Kieniewicz, Hiszpania w zwierciadle polskim, Gdańsk 2001, s. 100..