Tym samym miał stanowić przeciwieństwo dla swojego największego wroga – Magneto, którego porównuje się do bardziej radykalnego działacza ruchu afroamerykańskiego, znanego jako Malcolm X.
Profesor Charles Xavier jest poruszającym się na wózku inwalidzkim mutantem o bardzo dużych zdolnościach telepatycznych, ale także geniuszem intelektualnym. Prowadzi on instytut (ang. Xavier's Institute for Gifted Youngsters), który stanowi szkołę dla nastoletnich mutantów. Stoi na czele drużyny X-Menów. Jest wyznawcą idei pokojowej koegzystencji ludzi i mutantów, co stoi w opozycji do propagowanej przez Magneto i kierowanej przez niego ekstremistycznej organizacji o nazwie Brotherhood of Mutants (pol. Bractwo Mutantów), brutalnej supremacji mutantów.
Postać Profesora X gościła również w filmach fabularnych, serialach animowanych i grach komputerowych, przeważnie bazujących na komiksach Marvel Comics o przygodach X-Menów. Angielski aktor sir Patrick Stewart wcielał się wielokrotnie w tę postać w serii filmów, zapoczątkowanej obrazem X-Men z 2000 roku. W filmach X-Men: Pierwsza klasa (X-Men:First Class) z 2011 roku, oraz X-Men: Przeszłość, która nadejdzie (X-Men: Days of Future Past) z 2014 roku, w rolę młodego Charlesa Xaviera wcielił się szkocki aktor James McAvoy.