Historia powstania Inicjatywa budowy pomnika i kontrowersje wokół niego mały|200px|Widok soboru św. Mikołaja od wschodu – na widocznym na fot. skwerze miał, według pierwotnych planów inicjatorów budowy, znajdować się pomnik Stowarzyszenie, którego celem było wzniesienie pomnika prawosławnych ofiar II wojny światowej oraz polskiego podziemia niepodległościowego, oraz terroru okresu stalinizmu, zostało zarejestrowane w 1997. Przewodniczącym stowarzyszenia był Konstanty Masalski, zaś w komitecie odpowiedzialnym za budowę pomnika zasiadł m.in. Jan Syczewski, przewodniczący Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-KulturalnegoM. Bołtryk, Kapliczka-pomnik blisko finału, „Przegląd Prawosławny”, nr 8 (302)..
Jako pierwszą propozycję lokalizacji pomnika wskazano skwer między hotelem Cristal a soborem św. Mikołaja w Białymstoku. Lokalizacja ta miała podkreślić, iż upamiętnienie prawosławnych ofiar ma wymiar uniwersalny, ważny nie tylko dla współwyznawców zabitych. Takie usytuowanie pomnika władze miasta odrzuciły po konsultacji z historykami. M.in. dr Józef Maroszek stwierdził w sporządzonej wówczas opinii, iż wzniesienie pomnika martyrologii prawosławnych w sąsiedztwie cerkwi wzniesionej w czasie zaboru rosyjskiego nawiązywałoby do polityki rusyfikacji prowadzonej niegdyś przez władze carskie.