Między innymi finansowanie rozwoju technologicznego oraz stabilizacji państwa zostało uproszczone za sprawą systemu punktów monarchy; zmianie uległ również sposób prowadzenia handlu międzypaństwowego.
Europa Universalis IV została wyprodukowana w Paradox Development Studio, którego głównymi pracownikami byli projektanci Johan Andersson oraz Thomas Johansson. Głównym celem twórców było uproszczenie interfejsu gry oraz uczynienie jej bardziej przystępną dla nowicjuszy. Efektem zmian był pozytywny odbiór gry przez krytyków, którzy chwalili rozgrywkę, zmiany w serii oraz oprawę audiowizualną. Europa Universalis IV zyskała także popularność wśród graczy korzystających z systemu dystrybucji cyfrowej Steam.
Rozgrywka Europa Universalis IV jest strategiczną grą czasu rzeczywistego, jako że gracz podejmuje w niej działania na bieżąco; twórcy wolą jednak określać ją mianem grand strategy game ze względu na rozbudowaną sieć zależności międzypaństwowych. Gracz rozpoczyna rozgrywkę na planszy, którą można przybliżać i oddalać;