Kryzys gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej skłonił niektórych magnatów w połowie XVIII wieku do zmniejszania lub całkowitego znoszenia pańszczyzny i zastępowania jej czynszem (Andrzej Hieronim Zamoyski, Paweł Ksawery Brzostowski, Joachim Litawor Chreptowicz, ojciec Stanisława Augusta Poniatowskiego Stanisław Poniatowski i inni). Na Pomorzu i w Wielkopolsce postępowała tak nawet średnia szlachta. Według szacunków historyka na 100 talarów dochodu netto z gospodarstwa chłopskiego feudał w XVIII wieku zabierał ponad 70. Cudzoziemiec Georg Forster sytuację chłopów na ziemiach polskich przedstawił następująco:
Położenie chłopów w I Rzeczypospolitej porównywane było przez wielu autorów (zarówno rodzimych, jak i obcych) do losu niewolników. Przebywający w Polsce w latach 1555–1558 nuncjusz apostolski Luigi Lippomano sytuację chłopów ocenił następująco:
. . . Francuz Payen przebywający na ziemiach polskich około 1660 roku o miejscowej ludności wiejskiej napisał:
Okres zaborów