Wraz z pojawieniem się folwarku zaczął się powolny wzrost powinności i nawrót do renty odrobkowej. Już w I połowie XV wieku pańszczyzna w dobrach kościelnych dochodziła do dwóch dni w tygodniu. W dobrach szlacheckich była mniejsza i dopiero w 1520 roku uznano wymiar jednego dnia tygodniowo z 1-łanowego gospodarstwa za minimalny. Aż do końca XVII wieku istniały w Polsce centralnej tereny, na których chłop płacił jeszcze czynsz nie będąc zmuszony do pańszczyznyWładysław Czapliński, O Polsce siedemnastowiecznej, Warszawa 1966, s. 32..
Chłop, któremu udało się zgromadzić pewną kwotę pieniężną, mógł ją pożyczać sąsiadom na lichwę lub za odrobek, mógł brać w zastaw role uboższych chłopów. Bogatsi chłopi mogli też wykupić się z poddaństwa i osiąść w mieścieHistoria chłopów polskich, tom I, Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej, pod red. Stefana Inglota, Warszawa 1970, s. 284..
Samorząd chłopów we wsiach lokowanych uległ w praktyce likwidacji wskutek wykupu sołectw przez szlachtę, przez co sądownictwo nad chłopem przeszło w ręce pana wsi i przestało być kontrolowane, odkąd król Zygmunt Stary zrezygnował w 1519 roku z jurysdykcji w sprawach między chłopami a feudałami.