Podstawą języka standardowego może być np. dialekt centralny geograficznie (np. we Włoszech), dialekt stolicy (np. we Francji), czy też język pierwszego tłumaczenia Biblii (np. w przypadku języka niemieckiego). Nie wszystkie języki świata mają odmianę standardową. Niemniej również w społecznościach, gdzie nie istnieje oficjalny standard języka, przyjmują się odmiany o charakterze ponadlokalnym; są to np. odmiany interdialektalne (koiné, łączące cechy różnych dialektów) czy dialekty okolicznych większych miast. Bywa, że normy literackie powstają pod wpływem działalności misjonarzy. Języki standardowe mogą wykształcić się w formie ustnej, zanim zostanie stworzona forma pisemna. Pełnoprawna odmiana standardowa to taka, która przeszła proces kodyfikacji, tj. jej zasady zostały utrwalone w słownikach i gramatykach. Język standardowy nie daje się jednak łatwo utożsamić z zasobem cech i jednostek usankcjonowanych kodyfikacją, gdyż jest zmienny w czasie, a całkowite zdefiniowanie wszystkich jego aspektów jest niemożliwe. Niektóre języki (tzw. języki policentryczne lub pluricentryczne) mają więcej niż jedną odmianę standardową, co jest związane z istnieniem różnych ośrodków standaryzacji (dotyczy to np. angielskiego, francuskiego, niemieckiego, malajskiego). Czasami różne odmiany standardowe współistnieją w obrębie jednego kraju (np.