378 bitwa pod Adrianopolem Klęska cesarza Walensa w starciu z Wizygotami, jej bezpośrednim skutkiem była zgoda na osiedlanie się plemion germańskich w granicach państwa rzymskiego. Germanowie osiedlali się w rzymskich prowincjach jako foederati i przynajmniej formalnie byli uzależnieni od cesarstwa. 395 śmierć Teodozjusza I Wielkiego Jako ostatni władca rządził jednolitym cesarstwem. Po jego śmierci państwo rzymskie rozpadło się trwale na część zachodnią i wschodnią. Podziały cesarstwa zdarzały się już wcześniej, podobnie jak wschodnia i zachodnia część Imperium kulturowo oddalały się od siebie już od pewnego czasu. Kulturowo Bizancjum zakorzenione było nadal w epoce starożytnej; historycy datę początku średniowiecza w cesarstwie wschodnim przesuwają na czasy Justyniana Wielkiego lub nawet ikonoklazmu. 476 detronizacja Romulusa Augustulusa przez Odoakra Jest to symboliczny koniec istnienia cesarstwa zachodniorzymskiego, ponieważ Europa zachodnia zostaje podzielona na liczne królestwa (głównie germańskie) nieuznające zwierzchnictwa rzymskiego. Cesarz zachodniorzymski już od dawna był pod władzą germańskich wodzów. Jego detronizacja nie oznaczała likwidacji rzymskich instytucji w Italii. Cesarstwo Bizantyńskie istniało jeszcze 1000 lat.