Socjaldemokracja stara się osiągnąć większą stabilność i równość gospodarczą przez narzędzia takie jak podatki, dotacje czy programy socjalne, natomiast socjalizm rynkowy dąży do podobnych celów poprzez zmianę struktury własności i zarządzania przedsiębiorstwami.
Choć termin „socjalizm rynkowy” pojawił się dopiero w latach 20. XX wieku w trakcie debaty o rachunku socjalistycznym, już wcześniej niektórzy socjaliści, w tym ekonomiści z nurtu ricardiańskiego i filozofowie mutualizmu, postrzegali socjalizm jako naturalną ewolucję zasad klasycznej ekonomii i proponowali tworzenie spółdzielni działających na wolnym rynku. Celem było wyeliminowanie wyzysku przez umożliwienie pracownikom pełnego korzystania z efektów ich pracy oraz likwidacja negatywnych skutków koncentracji własności i bogactwa w rękach wąskiej grupy prywatnych właścicieli.
Model Langego, często uznawany za przykład socjalizmu rynkowego, opiera się na planowaniu symulującym mechanizmy rynkowe – centralna rada planowania decyduje o inwestycjach i dobrach kapitałowych, imitując transakcje na rynku czynników produkcji, podczas gdy rynki decydują o podziale pracy i dóbr konsumpcyjnych.