Mazepa ( Мазепа) – trzyaktowa opera Piotra Czajkowskiego do libretta według poematu „Połtawa” Aleksandra Puszkina. Prapremiera w petersburskim Teatrze „Bolszoj” 3(15) lutego 1884. Polska premiera: Warszawa 18 lutego 1912.
Recepcja Rzecz dotyczy tej samej postaci historycznej – Iwana Mazepy vel Jana Kołodyńskiego – pazia króla Jana Kazimierza, którego epizod miłosny z czasów młodzieńczych (romans z mężatką, której zazdrosny małżonek w zemście każe przywiązać kochanka do grzbietu konia i pognać go w step) przywołuje w swych pamiętnikach Jan Chryzostom Pasek, a który stał się później kanwą poematów Victora Hugo i George’a Byrona, a także tragedii Juliusza Słowackiego i opartej na niej opery Adama Münchheimera. Tym razem odnosi się do schyłku jego życia, kiedy jako hetman wojsk zaporoskich zakochuje się ze wzajemnością w Marii, córce sędziego wojsk kozackich Wasyla Koczubeja, zmagań o zachowanie resztek suwerenności kozaków wobec rosyjskiego cara Piotra I, zerwania z nim i przejścia na stronę szwedzkiego króla Karola XII, wreszcie klęski w bitwie pod Połtawą, ucieczki i śmierci na obczyźnie.