W 1946 roku sektor prywatny obejmował 90% własności ziemi, drobny przemysł, handel, rzemiosło oraz niektóre rodzaje usług. Sektor prywatny mógł działać do 1949 roku – ograniczono jednak wielkość przedsiębiorstw należących do prywatnych właścicieli (do 50 zatrudnionych). Po 1949 roku kierownictwo PZPR rozpoczęło eliminację sektora prywatnego („bitwa o handel”, walka z kułakiem”).
W 1944 roku wprowadzono prawo, które wprowadzało państwowy monopol na handel zagraniczny. Według postanowień poczdamskich mienie poniemieckie przeszło na własność Polski. W 1945 roku zlikwidowano prywatne banki i przedsiębiorstwa kredytowe. W styczniu 1946 roku państwo przejęło własność poniemiecką nie wypłacając odszkodowań. 30 czerwca 1946 roku przeprowadzono sfałszowane referendum ludowe. Drugie pytanie w referendum brzmiało: Czy chcesz utrwalenia w przyszłej Konstytucji ustroju gospodarczego, zaprowadzonego przez reformę rolną i unarodowienie podstawowych gałęzi gospodarki krajowej, z zachowaniem ustawowych uprawnień inicjatywy prywatnej?. Według oficjalnych wyników 77% osób zagłosowało za reformą. W 1948 roku przywrócono, zniesiony w 1816 roku, przymus cechowy.