Na przykładzie katedry krakowskiej na Wawelu można stwierdzić, że najstarszy tekst o świątnikach wawelskich pochodzi z roku 1253 i wspomina o dwóch świątnikach strzegących katedrę dniem i nocąWincenty z Kielczy, Żywot większy św. Stanisława, ok. 1253 r.. Do obsługi katedry przeznaczone były następujące wsie: Szczytniki, Trąbki, Świątniki Dolne, Świątniki Górne (Górki), a także na większe święta kilka osób z Opatkowic i ChorowicJan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus, Tomus I – Ecclesia cathedralis cracoviensis, 1470–80.. Świątnicy na Wawelu mieli także za zadanie dzwonienie dzwonem Zygmuntem podczas największych uroczystości państwowych.
Pod koniec XVI w. biskup krakowski Jerzy Radziwiłł wprowadził jednolity strój dla świątników: granatowy płaszcz z pelerynąOryginalny strój świątnika znajduje się w Muzeum Ślusarstwa im. Marcina Mikuły w Świątnikach Górnych.. Przez wiele lat świątnicy musieli bronić swoich królewskich przywilejów wobec kolejnych prałatów z kapituły katedryJan Kracik, Strażnicy Katedry Krakowskiej, „Rocznik Krakowski”, tom XLIX, Kraków, 1978.. W 1772 roku wszystkie krakowskie wsie świątnicze znalazły się poza granicami Królestwa Polskiego i przeszły na własność kamery (rządu) austriackiego.