Polskie Towarzystwo Pedagogiczne nawiązuje w swojej działalności do bogatej tradycji ruchu pedagogicznego. Pod koniec XVIII wieku Komisja Edukacji Narodowej utworzyła Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które stanowiło jej zaplecze naukowe, skupiając wielu wybitnych pedagogów – teoretyków i praktyków. Upowszechnieniem myśli pedagogicznej w czasie Księstwa Warszawskiego i Królestwa Kongresowego zajęło się Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. W czasie prezesury Stanisława Staszica zainteresowanie sprawami szkolnictwa, pracy oświatowej i wychowawczej znacznie wzrosło. Jednak po upadku powstania listopadowego, nastąpił wyraźny regres tej działalności. W okresie Wiosny Ludów (1848) Ewaryst Estkowski założył pierwsze w Polsce Towarzystwo Pedagogiczne w Poznaniu oraz jego organ – miesięcznik pedagogiczny „Szkoła Polska”. Towarzystwo Pedagogiczne Ewarysta Estkowskiego odegrało istotną rolę w podnoszeniu poziomu naukowego nauczycieli, w popularyzacji wiedzy społecznej i pedagogicznej wśród społeczeństwa i w krzewieniu patriotyzmu. Podobne zadania realizowało Polskie Towarzystwo Pedagogiczne na Śląsku Cieszyńskim, utworzone w 1896, czy też Towarzystwo Pedagogiczne we Lwowie, utworzone przez nauczycieli szkół początkowych i średnich w 1868.