W Bydgoszczy już w I połowie XIX wieku powstawały pierwsze stowarzyszenia kulturalne, np. męskie towarzystwo śpiewacze „Liedertafel” (1842), a pod koniec XIX wieku było ich kilkadziesiąt. Do najstarszych należały m.in. towarzystwa: techników (1857 r.), przyrodników (1865 r.), sztuki (1878 r.) W 1880 r. z inicjatywy kupca Hermanna Franke powstało Towarzystwo Historyczne, które zajmowało się historią regionalną, rozszerzając z czasem krąg zainteresowań badawczych. W związku z tym zmieniło ono w 1888 r. nazwę na Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego. Było jednym z najbardziej znaczących w mieście i najstarszym z dużych towarzystw historycznych Prowincji Poznańskiej.
W 1902 r. po długich i żmudnych przygotowaniach udało się w Bydgoszczy połączyć wszystkie niemieckie stowarzyszenia kulturalno-naukowe w Niemieckie Towarzystwo dla Sztuki i Nauki w Bydgoszczy, które zostało zapisane w rejestrze stowarzyszeń w dniu 29 października tego roku. Pomimo nacisków nadprezydenta Prowincji Poznańskiej, który obiecał pokaźne zasiłki, oddział bydgoski zachował niezależność od Poznania.