W 1950 roku wcielono do ZMP Związek Akademickiej Młodzieży Polskiej (już wcześniej de facto wykonujący działania ZMP). W 1951 r. przy ZMP utworzono Organizację Harcerską, zbudowaną na gruzach zlikwidowanego przez komunistów Związku Harcerstwa Polskiego. Powstanie ZMP i afiliowanie przy niej „koncesjonowanego” harcerstwa oznaczało definitywną likwidację pluralizmu ideologicznego i organizacyjnego polskiego ruchu młodzieżowego.
Podstawy programowe ZMP był polskim odpowiednikiem sowieckiego Komsomołu. Organizacja ideowo, politycznie i organizacyjnie podporządkowana była PPR, następnie PZPR. Działając w pełni pod kierownictwem partii rządzącej, stała się tubą propagandy komunistycznej wśród młodzieży oraz narzędziem jej ideologicznej indoktrynacji. ZMP propagował wszystkie hasła stalinowskiej przebudowy świata: rozbudowę przemysłu, kolektywizację rolnictwa, współzawodnictwo pracy. Realizował działania na rzecz upolitycznienia oświaty i wychowania. ZMP miało kształtować „nowego człowieka”, który przyjąłby zasady ideologii leninizmu i popierał bezkrytycznie politykę partii komunistycznej.